I CR 26/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Rudnicki, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej , K. Wojnarowicz, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jolanty S. przeciwko Skarbowi Państwa - Prokuraturze Rejonowej dla dzielnicy W. o zwolnienie od zabezpieczenia, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Rejonowego dla m. W. z dnia 29 czerwca 1976 r.uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o opłatach sądowych i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Rejonowemu dla m. st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 29.VI.1976 r. Sąd Rejonowy wyłączył spod zabezpieczenia kwotę 639.98 DM (marek niemieckich) zgromadzonych na rachunku walutowym nr (...) "A" prowadzonym przez Bank Handlowy SA w Warszawie na nazwisko powódki Jolanty S., a w pozostałej części powództwo oddalił.Sąd Rejonowy ustalił, że Prokurator Rejonowy postanowieniem z dnia 25.III.1976 r. dokonał zabezpieczenia na mieniu męża powódki Jerzego S., podejrzanego o przestępstwo z art. 86 § 1 ustawy karnej skarbowej, grożącej mu kary grzywny przez zajęcie rachunku walutowego opiewającego na nazwisko powódki. Powódka wykazała, że na rachunku tym znajduje się kwota 639.98 DM pochodząca z darowizny od K. K. zamieszkałego w USA i stanowiąca jej majątek odrębny (art. 33 pkt 2 k.r.o.), a zatem w tym zakresie powództwo jest uzasadnione. Pozostałe pozycje rachunku walutowego stanowią majątek wspólny małżonków, gdyż pochodzą z wynagrodzenia powódki za pracę (oszczędności z zagranicznych diet służbowych), nie podlegają więc zwolnieniu spod zabezpieczenia.Przy rozpoznaniu rewizji powódki od powyższego wyroku w części oddalającej powództwo Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości ujęte w następującym pytaniu prawnym:"Czy w procesie o wyłączenie od zabezpieczenia rzeczy lub wierzytelności zajętych na zabezpieczenie kar i roszczeń w związku z podejrzeniem wobec jednego z małżonków o popełnienie przestępstwa dopuszczalne jest stosowanie art. 41 § 3 k.r.o. (w brzmieniu ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o zmianie ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz. U. Nr 45, poz. 234)?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy postanowił na mocy art. 391 k.p.c. przejąć sprawę do rozpoznania i rozważył, co następuje.Sformułowane przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne jest nieadekwatne do stanu sprawy, z którego wynika, że przedmiotem zabezpieczenia nie jest roszczenie odszkodowawcze z tytułu ewentualnego czynu karalnego (niedozwolonego) męża powódki, lecz wyłącznie grożąca mu grzywna z tytułu przestępstwa karno-skarbowego.W sytuacji takiej dopuszczalność egzekwowania grzywny z majątku wspólnego należy oceniać nie według art. 41 k.r.o., lecz według art. 1252 k.k.w., który zgodnie z wyraźnym brzmieniem art. 6 noweli z dnia 19 grudnia 1975 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 234) ma zastosowanie także do grzywny orzeczonej na podstawie przepisów ustawy karnej skarbowej z dnia 26 października 1971 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 260, zm.: Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91).Różnica między dopuszczalnością ściągania z majątku wspólnego należności cywilnoprawnych opartych na art. 41 k.r.o. a kary grzywny, pieniężnych kar porządkowych, nawiązki lub kosztów sądowych, do których stosuje się art 1252 k.k.w. jest istotna. Należności cywilnoprawne powstałe w czasie trwania wspólności i nie dotyczące odrębnego majątku małżonka podlegają w zasadzie ściągnięciu z majątku wspólnego, a art. 41 § 3 w brzmieniu znowelizowanym pozwala jedynie sądowi w przypadkach w przepisie tym przewidzianych i uwzględniając zasady współżycia społecznego ograniczyć lub wyłączyć możliwość zaspokojenia z tego majątku. Jeśli chodzi natomiast o karę grzywny i inne należności wymienione w art. 1252 k.k.w. podlegają one zaspokojeniu w pierwszej kolejności z majątku odrębnego skazanego małżonka oraz z wynagrodzenia za pracę lub za inne usługi świadczone przez niego osobiście, jak również z praw twórcy wynalazku, wzoru użytkowego oraz projektu racjonalizatorskiego. Dopiero wówczas, gdy zaspokojenie z tych źródeł okaże się niemożliwe, egzekucja może być skierowana w dalszej kolejności do majątku wspólnego, a i wtedy małżonek skazanego może żądać ograniczenia lub wyłączenia w całości zaspokojenia omawianych należności z majątku wspólnego, jeżeli skazany nie przyczynił się lub przyczynił się w stopniu nieznacznym do powstania tego majątku bądź do nabycia określonych jego składników albo gdy zaspokojenie z majątku wspólnego tych należności byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Powstaje pytanie, czy i w jakim zakresie omawiane przepisy odnoszące się wprost tylko do egzekucji wymierzonej prawomocnie kary grzywny i podobnych należności mają zastosowanie w fazie wstępnej, gdy wyroku skazującego jeszcze nie ma, a chodzi o zabezpieczenie grożącej podejrzanemu grzywny albo innych kar pieniężnych, i to przy istnieniu domniemań z art. 134 k.k.w. Pozytywna odpowiedź na powyższe pytanie wydaje się co do zasady niewątpliwa, w przeciwnym bowiem razie powstałaby nie do pogodzenia sprzeczność między postępowaniem zabezpieczającym a przyszłym postępowaniem egzekucyjnym.Konkretne natomiast rozwiązania tych sprzeczności mogą iść w różnych kierunkach.Można - po pierwsze - reprezentować pogląd, że w fazie procesu o zwolnienie od zabezpieczenia, opartego na domniemaniu przewidzianym w art. 134 k.k.w., sąd powinien ograniczyć się do wstępnego ustalenia, że powód, tj. małżonek osoby podejrzanej, obalił powyższe domniemanie i że mienie objęte zabezpieczeniem wchodzi do majątku wspólnego, a w pozostałym zakresie postępowanie zawiesić do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia postępowania karnego. W razie późniejszego skazania małżonka na grzywnę i skierowania egzekucji do majątku wspólnego przed współmałżonkiem powstałaby możliwość obrony przewidziana w art. 1252 § 1 i 2 k.k.w.Rozwiązaniu temu można zarzucić, że wprowadza stan niepewności na dłuższy okres nie dający się z góry przewidzieć i że dopuszcza trwanie przez cały ten czas zabezpieczenia na majątku wspólnym, który tylko w dalszej kolejności, i to hipotetycznie, może być przeznaczony na zaspokojenie kary grzywny. Ponadto rozwiązanie to sprzeczne jest z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego, które przyjmuje, że obalenie domniemania z art. 134 k.k.w. jest tylko przesłanką rozstrzygnięcia o zwolnieniu mienia spod zabezpieczenia lub egzekucji.Drugie, przeciwstawne rozwiązanie prowadziłoby do przyjęcia, że nie jest w ogóle dopuszczalne zabezpieczenie grożącej kary grzywny na majątku wspólnym małżonków. Skoro bowiem zgodnie z regułą przewidzianą w art. 1252 § 1 k.k.w. grzywnę można ściągać w zasadzie tylko z majątku odrębnego osoby skazanej lub z wierzytelności i praw przewidzianych w zdaniu pierwszym tego przepisu, a z majątku wspólnego tylko w dalszej kolejności, i to z ograniczeniami, to nie można zabezpieczać kary grzywny na majątku, do którego nie mogłaby być skierowana egzekucja. Na poparcie tego poglądu można przytoczyć art. 750 k.p.c., w myśl którego zabezpieczenie nie może obejmować rzeczy i praw, z których egzekucja jest wyłączona.W konsekwencji tego stanowiska, jeśliby małżonek obalił domniemanie, że zajęte mienie stanowi odrębny majątek podejrzanego i wykazał, że nie jest to majątek wspólny, wystarczyłoby to do zwolnienia mienia od zabezpieczenia, jeżeli zajęcie nastąpiło tylko w celu zabezpieczenia kary grzywny lub innych należności przewidzianych w art. 1252 k.k.w. Nie stałoby to na przeszkodzie do zastosowania w przyszłości całego mechanizmu przewidzianego w art. 1252 § 1 i 2 k.k.w. w razie prawomocnego skazania małżonka i wszczęcia egzekucji.Powyższemu rozwiązaniu można z kolei zarzucić, że nie bierze ono w dostatecznym stopniu pod uwagę tych treści art. 1252 k.k.w., z których wynika, że w pewnych wypadkach poszczególne składniki majątku wspólnego mogą być przedmiotem egzekucji dla zaspokojenia kary grzywny. Gdyby więc i te składniki majątkowe zwolnić spod zabezpieczenia, mogłoby to udaremnić przyszłą egzekucję.Dotychczasowe rozważania prowadzą do konkluzji, że należy szukać jeszcze innego rozwiązania, polegającego na zastosowaniu pełnej analogii z art. 1252 § 1 i 2 k.k.w. do postępowania o zwolnienie spod zabezpieczenia. Tylko taka analogia bowiem pozwoli na zharmonizowanie postępowania zabezpieczającego z postępowaniem egzekucyjnym.Analogia ta oznacza, że z chwilą, gdy zostanie wykazane w procesie o zwolnienie spod zabezpieczenia, iż zajęta rzecz lub prawo wchodzi do majątku wspólnego, należy w tym samym procesie ocenić istnienie przesłanek z art. 1252 k.k.w. Zaznaczyć przy tym należy, że zmienia się rozkład ciężaru dowodów. O ile obalenie domniemania z art. 134 k.k.w. i wykazanie, że chodzi o majątek wspólny, należy do strony powodowej, o tyle wykazanie, że nie można dokonać zabezpieczenia na majątku odrębnym małżonka, któremu grozi kara grzywny, albo na przysługujących mu wierzytelnościach lub prawach wymienionych w art. 1252 k.k.w. obciąża stronę przeciwną, tj. Skarb Państwa. Jeżeli dowód taki nie zostanie przeprowadzony, powództwo o zwolnienie spod zabezpieczenia powinno być uwzględnione. Nawet jednak w razie przeprowadzenia omawianego wyżej dowodu i wykazania, że zabezpieczenie grożącej kary grzywny na majątku wspólnym jest w zasadzie dopuszczalne, zabezpieczenie nie może się ostać, jeśli z kolei strona powodowa wykaże istnienie przesłanek przewidzianych w § 2 art. 1252 k.k.w. Jeżeli bowiem okaże się, że do danego składnika majątku wspólnego nie można by prowadzić egzekucji z uwagi na przesłanki wymienione w § 2 art. 1252, to bezprzedmiotowe i niedopuszczalne jest utrzymanie zabezpieczenia w odniesieniu do tego składnika. Reasumując można stwierdzić, że zabezpieczenie na majątku wspólnym kary grzywny (lub innych należności wymienionych w art. 1252 § 1 k.k.w.) grożącej jednemu małżonkowi jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy Skarb Państwa wykaże, że nie jest możliwe zabezpieczenie jej na majątku odrębnym tego małżonka albo na przysługujących mu wierzytelnościach i prawach wymienionych w art. 1252 § 1 zd. pierwsze k.k.w. I w takim jednak wypadku sąd uwzględni całkowicie lub częściowo powództwo o zwolnienie od zabezpieczenia, jeżeli strona powodowa wykaże istnienie przesłanek z art. 1252 § 2 k.k.w., przewidujących ograniczenie lub wyłączenie w całości zaspokojenia z majątku wspólnego, bądź ze względu na to, że małżonek, któremu grozi kara grzywny, nie przyczynił się lub przyczynił się w stopniu nieznacznym do powstania tego majątku albo do nabycia określonych jego składników, bądź ze względu na to, że zaspokojenie z majątku wspólnego z innych przyczyn byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Sąd Rejonowy nie rozpatrzył sprawy z punktu widzenia omówionych wyżej wskazań i dlatego zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo nie mógł być utrzymany w mocy. Zaznaczyć przy tym należy, że w konkretnej sprawie, gdyby nawet Skarb Państwa wykazał dopuszczalność zabezpieczenia grożącej mężowi powódki kary grzywny na majątku wspólnym ze względu na przesłankę przewidzianą w art. 1252 § 1 zd. drugie k.k.w., powództwo o zwolnienie spod zabezpieczenia reszty rachunku walutowego najpewniej nadawać się będzie do uwzględnienia. Jeżeli bowiem potwierdzi się zeznanie powódki, że cała ta reszta pochodzi z jej własnych oszczędności ze służbowych diet zagranicznych, w takim razie przyjąć wypadnie, że do powstania tego składnika majątku wspólnego mąż powódki nie przyczynił się w żadnym stopniu, co uzasadni zgodnie z art. 1252 § 2 k.k.w. wyłączenie możliwości zaspokojenia grzywny z tego składnika. Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.