III CZP 13/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: J. Ignatowicz, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Tadeusza T. przeciwko Ludwice B. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 28 listopada 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Według jakich zasad ponosi odpowiedzialność właściciel działki ziemi za szkodę wyrządzoną posiadaczowi przez zaoranie zasiewów na tej działce, a zwłaszcza w sytuacji gdy posiadaczowi zostało prawomocnym wyrokiem sądu przywrócone posiadanie działki, lecz posiadacz nie objął działki w posiadanie, a nawet nie złożył wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego?"uchwalił:Właściciel, który przeniósł na inną osobę posiadanie nieruchomości na podstawie nieformalnej umowy zbycia, a następnie naruszył posiadanie nabywcy, może odpowiadać na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych za szkodę polegającą na utracie plonów, jakie nabywca uzyskałby dzięki zasiewom dokonanym przed naruszeniem posiadania.Uzasadnienie faktyczneZasądzona kwota 21.000 zł odpowiada wartości plonów, jakie w 1978 r. uzyskałby powód z zasiewów koniczyny na nieruchomości, z posiadania której wyzuła go pozwana jesienią 1977 r. Jednak interes majątkowy, jaki wiąże się z władaniem nad rzeczą, musi odpowiadać określonej kwalifikacji prawnej, aby mu przysługiwała ochrona odszkodowawcza. Treść odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne nie może więc być oderwana od stanu faktycznego przyjętego przez Sąd Rejonowy za podstawę orzeczenia o żądaniu posiadacza. Ten zaś wskazuje, że pozwana odebrała samowolnie nieruchomość, którą oddała mu w posiadanie w 1973 r. w związku z zawarciem nieformalnej umowy sprzedaży, oraz że w wyroku z dnia 8.XI.1977 r. prawomocnie uwzględniono powództwo o przywrócenie powodowi posiadania tej nieruchomości.Posiadanie zapewnia posiadaczowi korzyści, będące naturalnym następstwem faktycznego władania rzeczą. Zabór rzeczy uniemożliwiający mu osiąganie tych korzyści wyrządza więc szkodę jej dotychczasowemu posiadaczowi. Konieczną przesłanką odpowiedzialności za szkodę, opartej na zasadzie winy, jest jednak bezprawność działania. Tymczasem okoliczność, że przedmiot prawa własności jest w posiadaniu osoby trzeciej, nie pozbawia właściciela - jeśli powództwo, o jakim mowa w art. 344 § 1 k.c., chroni tylko posiadanie - prawa wydawania dyspozycji faktycznych co do rzeczy własnej. Z reguły więc roszczenie odszkodowawcze nie może być skierowane przeciwko osobie uprawnionej, która samowolnie odzyskała własność. Oznacza to jednak tylko to, że samo posiadanie bez tytułu prawnego nie jest dobrem prawnie chronionym.W orzeczeniu z dnia 18.V.1975 r. III CRN 70/75 (OSNCP 1976, z. 7-8, poz. 161) Sąd Najwyższy bowiem wyjaśnił, że jeśli z posiadaniem łączy się tytuł prawny wynikający z umowy, to samowolne naruszenie posiadania, uniemożliwiające dzierżawcy osiągnięcie pożytków, na jakie mógł liczyć w związku z zawartą umową, pozwala mu w powołaniu się na nienależyte wykonanie tej umowy (art. 471 k.c.) żądać naprawienia szkody także od właściciela. Jednakże reżym odpowiedzialności ex contractu wchodzi w grę tylko wtedy, gdy zachodzi związek przyczynowy między szkodą a niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem istniejącego już zobowiązania. Zawarcie zaś umowy sprzedaży nieruchomości bez zachowania wymaganej formy aktu notarialnego nie wywołuje skutków rzeczowych w postaci przeniesienia własności ani też skutków obligacyjnych w postaci zobowiązania zbywcy do przeniesieni własności nieruchomości (art. 158 k.c.). Skoro tak, to w powołaniu się na nienależyte wykonanie - tu nieważnej (art. 58 § 1 k.c.) - umowy (art. 471 k.c.) posiadacz nie może skutecznie dochodzić odszkodowania odpowiadającego wartości plonów, jakie mógł osiągnąć ze zniszczonych zasiewów od właściciela, który wyzuł go z uprzednio nieformalnie sprzedanej mu nieruchomości.Nie oznacza to jednak, że w takiej sytuacji właściciel w ogóle nie odpowiada za szkodę wyrządzoną posiadaczowi. Źródłem zobowiązania właściciela może bowiem być także czyn niedozwolony. Przenosząc na nieformalnego nabywcę posiadanie (art. 348 k.c.), właściciel zobowiązał się przez to, że - jeśli ten zapłaci mu umówioną cenę - nie będzie ani przez niego, ani przez osoby trzecie niepokojony w swoim posiadaniu. Samowolne wbrew temu wyzucie nieformalnego nabywcy z niewadliwego posiadania nieruchomości nie dałoby się tym samym pogodzić z zasadami współżycia społecznego. Tymczasem, nie tylko naruszenie nakazów i zakazów wynikających z obowiązujących przepisów prawnych, lecz także z wytworzonych i przyjętych w społeczeństwie zasad współżycia społecznego, kwalifikuje działanie właściciela jako bezprawne i pozwala je uznać za czyn niedozwolony. Prowadzi to do wniosku, że posiadacz wyzuty przez właściciela z posiadania nieformalnie nabytej od niego nieruchomości może - będąc tu osobą, która doznała uszczerbku bez prawnego uzasadnienia - żądać od właściciela naprawienia szkody odpowiadającej wartości plonów, jakie mógł osiągnąć z zasiewów zniszczonych przez tegoż właściciela, na podstawie przepisów normujących odpowiedzialność z czynów niedozwolonych (art. 415 i nast. k.c.). To petytoryjne roszczenie o naprawienie szkody nie idzie tak daleko jak posesoryjne roszczenie o przywrócenie posiadania (art. 344 § 1 k.c.), jego skuteczności nie może więc warunkować realizacja w drodze egzekucji przez posiadacza wyroku przywracającego mu utracone posiadanie nieruchomości.Sformułowane na wstępie zagadnienie prawne rozstrzygnięto więc jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).