III CZP 16/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana Z. przeciwko Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń - Inspektorat w B. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Piotrkowie Trybunalskim postanowieniem z dnia 23 listopada 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy Państwowy Zakład Ubezpieczeń odpowiada z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników (§ 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników - Dz. U. Nr 5 poz. 13) za szkody wyrządzone przez pszczoły - należące do rolnika prowadzącego wędrowną pasiekę - w inwentarzu żywym drugiego rolnika?"podjął następującą uchwałę:Państwowy Zakład Ubezpieczeń odpowiada - z mocy § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników (Dz. U. Nr 5, poz. 13) - za szkody wyrządzone osobie trzeciej przez pszczoły, należące do rolnika prowadzącego wędrowną pasiekę, w inwentarzu żywym.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie powstało na tle roszczeń rolnika z tytułu wynagrodzenia szkody wynikłej na skutek zażądlenia jego 6 sztuk owiec przez pszczoły należące do innego rolnika, prowadzącego gospodarstwo rolne o powierzchni powyżej 8 ha specjalizującego się w produkcji sadowniczej, który jednocześnie prowadzi dużą pasiekę wędrowną składającą się z około 1000 uli. PZU, odmawiając wypłaty odszkodowania z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników, zajął stanowisko podtrzymywane również w procesie, że powyższa szkoda powstała nie w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, lecz gospodarstwa specjalistycznego, jakim jest pasieka.Sąd Rejonowy, przyjmując, że właściciel pszczół odpowiada z mocy art. 431 § 1 k.c. za szkodę wyrządzoną przez te pszczoły w inwentarzu żywym innej osoby, podzielił stanowisko pozwanego PZU, że tego rodzaju odpowiedzialność nie jest objęta obowiązkowym ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej rolników i że rolnik prowadzący tak dużą pasiekę powinien zawrzeć dobrowolną umowę ubezpieczenia pasieki. Dlatego powództwo oddalił. Natomiast Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję powoda, powziął wątpliwość ujętą w pytaniu prawnym, które przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały, zważył, co następuje:Zgodnie z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 lutego 1978 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników (Dz. U. Nr 5, poz. 13) obowiązkowemu ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej podlegają wszyscy właściciele gospodarstw rolnych o obszarze co najmniej 0,5 ha, którzy pracują w tych gospodarstwach. Ponieważ właściciel pszczół, które wyrządził szkodę, jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni powyżej 8 ha, podlega on temu ubezpieczeniu. Ubezpieczeniu odpowiedzialności cywilnej podlegałby on zresztą także w wypadku, gdyby nie był właścicielem, lecz jedynie posiadaczem gospodarstwa rolnego.W tym stanie prawnym odpowiedź na przedstawione pytanie prawne zależy od zajęcia stanowiska, czy zakres odpowiedzialności PZU jako ubezpieczyciela określony w § 3 powołanego wyżej rozporządzenia obejmuje również odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez pszczoły należące do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne. Przepis ten normuje bardzo ogólnie zakres odpowiedzialności, stanowiąc, że z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników przysługuje odszkodowanie, jeżeli rolnik lub osoby bliskie albo inne osoby pracujące w prowadzonym przez rolnika gospodarstwie rolnym w związku z działalnością tego gospodarstwa są zobowiązani na podstawie obowiązującego prawa do odszkodowania za spowodowanie śmierci, uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia albo utraty, zniszczenia lub uszkodzenia rzeczy (ust. 1) i że ubezpieczenie obejmuje również odpowiedzialność cywilną rolnika oraz osób bliskich za szkody wyrządzone przez nich w życiu prywatnym, w tym także podczas uprawiania sportów, z wyjątkiem jednak sportów motorowych i polowania (ust. 2).Na tle powyższego unormowania nasuwa się pytanie, czy prowadzenie pasieki i wyrządzenie przez pszczoły szkody pozostaje w związku z działalnością gospodarstwa rolnego, czy też - jak przyjmuje to pozwany PZU - w związku z prowadzeniem odrębnego gospodarstwa specjalistycznego. Zdaniem Sądu Najwyższego w sytuacji, gdy rolnik prowadzący duże gospodarstwo rolne o profilu sadowniczym posiada jednocześnie pasiekę, nie można mówić o prowadzeniu przez niego dwóch gospodarstw: rolnego i specjalistycznego, ale o prowadzeniu jednego gospodarstwa rolnego. W nauce ekonomii przez gospodarstwo rolne rozumie się rolniczo-wytwórczą jednostkę gospodarczą, która obejmuje obszar gruntu umożliwiający produkcję rolną i opiera swą działalność na zespole sił i środków zorganizowanych w jedną całość.Takie ujęcie gospodarstwa rolnego odpowiada prawnemu pojęciu gospodarstwa określonego w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215), w myśl którego za gospodarstwo rolne uważa się należące do tej samej osoby nieruchomości wraz z budynkami, urządzeniami, inwentarzem żywym i martwym, zapasami oraz prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Jeśli uwzględni się z jednej strony to, że do prowadzenia pasieki konieczne jest dysponowanie własnymi lub cudzymi użytkami rolnymi, a z drugiej strony, że pszczoły oprócz dostarczania miodu spełniają bardzo doniosłą rolę zapylania drzew i roślin, a więc mają zasadniczy wpływ na wysokość zbiorów zbóż i owoców, trzeba przyjąć, że prowadzona przez rolnika pasieka nie stanowi odrębnej od gospodarstwa rolnego jednostki gospodarczej lecz tworzy wraz z innymi działami produkcji rolnej jedną całość.W konsekwencji tego należy uznać, że szkoda wyrządzona przez pszczoły należące do rolnika pozostaje w związku z działalnością gospodarstwa rolnego. Okoliczność, że pszczoły w chwili wyrządzania szkody znajdowały się czasowo poza gospodarstwem, nie może mieć w tym wypadku znaczenia. Paragraf 3 rozporządzenia nie uzależnia odpowiedzialności ubezpieczyciela od tego, by szkoda powstała na terenie gospodarstwa (na terenie nieruchomości rolnych wchodzących w skład gospodarstwa), lecz by pozostawała w związku z działalnością gospodarstwa rolnego. Nie ulega przecież wątpliwości, że PZU ponosiłby odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez konia, którym rolnik przywiózł buraki do cukrowni odległej nawet o kilkanaście kilometrów od gospodarstwa.Okoliczność, że PZU prowadzi również dobrowolne ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej pasiek, także nie może mieć znaczenia dla wykładni § 3 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej rolników. Ubezpieczenia tego rodzaju mogą i powinny zawierać osoby zarówno fizyczne, jak i prawne, które nie podlegają ubezpieczeniu obowiązkowemu. Wniosek, iż dobrowolne ubezpieczenie pasiek nie odnosi się do pasiek prowadzonych przez rolników, wynika pośrednio z treści ogólnych i szczegółowych warunków ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zatwierdzonych decyzjami Ministra Finansów z dnia 20 lutego 1962 r. i z dnia 3 czerwca 1971 r. Ustęp 4 § 10 warunków szczegółowych mówiący o dodatkowym ubezpieczeniu pasiek powyżej 5 uli dotyczy wyraźnie jednostek gospodarki uspołecznionej, a nie rolników indywidualnych. Dla wykładni § 3 powoływanego rozporządzenia nie bez znaczenia jest i to, że ogólne warunki ubezpieczenia dobrowolnego, na które powołał się pozwany PZU, pochodzą z daty poprzedzającej wejście w życie ubezpieczenia obowiązkowego rolników od odpowiedzialności cywilnej (na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 lipca 1975 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń rolników od nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej - Dz. U. Nr 28, poz. 145).Mając na uwadze powyższe względy, Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały.