III CZP 19/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: S. Gross, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Zofii G. z udziałem Agnieszki N., Danuty K. oraz Skarbu Państwa o dział spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 21 lutego 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy art. 3 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) ma zastosowanie także w wypadku, gdy Skarb Państwa stał się współwłaścicielem gospodarstwa rolnego z tytułu dziedziczenia, a zachodzą przesłanki z art. 1 ust. 1 cytowanej ustawy?",udzielił następującej odpowiedzi:W wypadku gdy po faktycznym podziale nieruchomości rolnej przez spadkobierców udział jednego z nich uległ przepadkowi (konfiskacie) na rzecz Skarbu Państwa, przepis art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) nie ma zastosowania (art. 3 cyt. ustawy). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w Łodzi w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne, budzące poważne wątpliwości, powstało na tle następującego stanu faktycznego:Przed Sądem Powiatowym w Łodzi toczy się postępowanie o dział spadku po Wojciechu G., zmarłym 29.XI.1949 r. Jego spadkobiercami ustawowymi są dzieci: Wacław G., Agnieszka N., Zofia G. i Danuta K. oraz żona Stanisława G., zmarła 21.V.1954 r.Spadkodawca był właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 7,8923 ha, położonego we wsi S.W postanowieniu uzupełniającym z dnia 5 marca 1970 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że prawa do gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku zarówno po Wojciechu G., jak i jego żonie Stanisławie, zachowały trzy córki: Agnieszka N., Zofia G. i Danuta K. oraz Skarb Państwa po 1/4 części.Skarb Państwa wszedł w te prawa na miejsce Wacława G., co do którego orzeczony został przepadek całego jego majątku wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 18.X.1966 r., wydanym w sprawie karnej. Niesporne jest w sprawie, że spadkobiercy ustawowi podzielili się nieformalnie całym gospodarstwem przed 15 laty i wnosili też, aby Sąd dokonał działu spadku zgodnie z obecnym stanem posiadania.Postanowieniem z dnia 12 listopada 1971 r. Sąd Powiatowy w Łodzi zawiesił postępowanie w sprawie na zasadzie art. 14 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), uznając, że zachodzą w sprawie przesłanki z art. 1 ust. 1 tejże ustawy.Na postanowienie to wniósł zażalenie Skarb Państwa, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do merytorycznego załatwienia. Zdaniem skarżącego postanowienie to narusza art. 3 cyt. ustawy, zgodnie z którym przepisy ustawy nie mają zastosowania do nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważań nad przedstawionym zagadnieniem prawnym, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, przepisów art. 1 i 2 cyt. ustawy, normujących nabycie nieruchomości wchodzących w skład gospodarstw rolnych przez samoistnych posiadaczy lub posiadaczy zależnych, nie stosuje się do nieruchomości stanowiących własność Państwa, obywateli państw obcych oraz związków wyznaniowych. W omawianym art. 3 ustawy mowa jest o "nieruchomościach". Również poprzedzające ten przepis art. 1 oraz 2 wprowadzają pojęcie "nieruchomości".Nie oznacza to jednak, że przedmiotowy zakres ustawy ograniczony został jedynie do fizycznie określonych i wydzielonych nieruchomości rolnych.Przez pojęcie nieruchomości rolnej w świetle art. 1 ustawy rozumieć należy również części idealne takiej nieruchomości. Brak bowiem w przepisach ustawy wyraźnego ograniczenia jej zakresu pod względem przedmiotowym jedynie do fizycznie wydzielonych nieruchomości. Odpowiada to ukształtowanym zasadom obrotu, do których ustawa nawiązuje, wymieniając umowy, na podstawie których samoistni posiadacze weszli w posiadanie nieruchomości.Przedmiotem zaś tych umów mogła być nie tylko cała nieruchomość, lecz jedynie udział w takiej nieruchomości. Za powyższym poglądem przemawiają również założenia ustawy, której podstawowym celem było przeprowadzenie szerokiej akcji uwłaszczeniowej, zmierzającej do uporządkowania tytułów własności samoistnych posiadaczy, którzy bądź to weszli w posiadanie nieruchomości rolnych na podstawie nieformalnych umów przeniesienia własności, umów o zniesienie współwłasności lub o dział spadku, bądź też objęli je bez tytułu i posiadają nieprzerwanie przez lat pięć lub dziesięć.Powyższe założenie prowadzi z kolei do wniosku, że w świetle art. 3 ustawy wyłączone jest zastosowanie przepisów artykułów poprzedzających nie tylko do nieruchomości rolnych stanowiących własność Państwa, lecz również do udziału w nieruchomości rolnej, którego właścicielem jest Państwo. Jeżeli więc współwłaścicielami nieruchomości rolnej były osoby fizyczne oraz Skarb Państwa, a następnie osoby fizyczne nieformalnie zbyły swoje udziały na rzecz innych rolników, którzy objęli te udziały w posiadanie, art. 1 ust. 1 ustawy będzie miał zastosowanie do tych nabytych udziałów, z wyłączeniem jednak udziału stanowiącego własność Skarbu Państwa. W związku z tym, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy toczyło się postępowanie sądowe dotyczące nieruchomości rolnej, podlegającej przepisom ustawy, sąd obowiązany jest na zasadzie art. 14 ust. 1 ustawy zawiesić postępowanie w sprawie, zawiadamiając o tym właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej.Jednakże zakresem uwłaszczenia może być objęty tylko nabyty udział, a nie fizycznie wydzielona część nieruchomości.Przepis art. 1 ust. 1 ustawy nie będzie natomiast wchodził w grę w wypadku, gdy po nabyciu w drodze nieformalnej umowy udziałów w nieruchomości rolnej samoistni posiadacze podzielili się faktycznie tą nieruchomością, chociażby w ramach odpowiadających ich udziałom w całej nieruchomości. Odmienny pogląd prowadziłby do naruszenia praw Państwa, sprzecznie z wyraźną dyspozycją art. 3 ustawy. Skarb Państwa bowiem, zamiast udziału w całej nieruchomości, zostałby właścicielem jedynie fizycznie oznaczonej części danej nieruchomości, pozostawionej mu - niekiedy wbrew jego woli - przez pozostałych współwłaścicieli.W sprawie niniejszej, która nasunęła Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości, sytuacja jest o tyle odmienna, że nie chodzi o nieformalnych samoistnych posiadaczy udziałów w nieruchomości rolnej, lecz o spadkobierców, mających tytuł prawny do jej posiadania, przy czym jeden z udziałów przypadł Skarbowi Państwa na podstawie wyroku sądu karnego, orzekającego przepadek majątku w stosunku do jednego ze spadkobierców. W tej sytuacji jest rzeczą oczywistą, że przepis art. 1 ust. 1 ustawy nie ma zastosowania, skoro uczestnicy postępowania mają tytuł prawny do udziałów w nieruchomości objętej działem spadku. Okoliczność zaś, że tymczasem dokonali oni fizycznego podziału gospodarstwa spadkowego pomiędzy sobą, również nie uzasadnia wniosku, że w sprawie ma zastosowanie art. 1 ust. 1 ustawy, skoro właścicielem jednego z udziałów jest Skarb Państwa. Z tych samych więc względów, o których była mowa wyżej, przepisy ustawy nie mają w omawianym wypadku zastosowania. Prowadziłoby to bowiem do zmiany przysługującego Skarbowi Państwa prawa do nieruchomości rolnej, będącej przedmiotem działu i zniesienia współwłasności, wbrew wyraźnej dyspozycji art. 3 ustawy.Z tych względów na postawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.