III CZP 19/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN R. Czarnecki. Sędziowie SN: K. Piasecki, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Jadwigi O. o stwierdzenie nabycia spadku po Franciszku O., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białej Podlaskiej z tymcz. siedz. w Radzyniu Podlaskim postanowieniem z dnia 4 lutego 1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy po dniu 31.XII.1975 r. może być uznana za posiadającą kwalifikacje do dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku osoba odpowiadająca wymogom przewidzianym art. 1059 § 1 ust. 1 lub 3 k.c. albo art. 1065 k.c. w związku z art. 216 § 1 ust. 1 k.c., która nie posiada świadectwa ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego i jest w wieku poniżej 45 lat?"udzielił następującej odpowiedzi:Osoba, która jest powołana z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, może dziedziczyć to gospodarstwo na podstawie testamentu, jeżeli w chwili otwarcia spadku odpowiada jednemu z warunków przewidzianych w art. 1059-1062 k.c. Jeżeli jednak uprawnienie takiej osoby do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego w drodze testamentu opiera się wyłącznie na tej podstawie, że posiada ona kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego (art. 1065 w związku z art. 216 § 1 pkt 5 k.c.), to w wypadku, gdy spadek został otwarty po dniu 31 XII 1975 r., a w chwili otwarcia spadku osoba powołana w testamencie nie ukończyła jeszcze 45 lat, może ona dziedziczyć spadkowe gospodarstwo rolne tylko w razie wykazania swoich kwalifikacji świadectwem ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego (§ 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. - Dz.U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215). Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 23.XI.1976 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po Franciszku O. zmarłym dnia 26.IV.1976 r. na podstawie testamentu nabyłyby żona spadkodawcy Jadwiga O. i córka spadkodawcy Anna A., wchodzące zaś do spadku gospodarstwo rolne nabyła w całości żona spadkodawcy Jadwiga O. Sąd Rejonowy ustalił, że warunki wymagane do dziedziczenia gospodarstwa rolnego spełnia Jadwiga O., nie spełnia ich natomiast Anna A., gdyż nie odpowiada żadnemu z warunków przewidzianych w art. 216 § 1 pkt 1, 2 lub 5 k.c. w związku z art. 1065 k.c. Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji Anny A. Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Według art. 1065 k.c., w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. zmieniającą ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252), gospodarstwo rolne na podstawie testamentu może odziedziczyć taka osoba, która w chwili otwarcia spadku odpowiada warunkom określonym w art. 216 § 1 pkt 1, 2 lub 5 k.c. Ograniczenie to odnosi się jednak tylko do "osoby, która nie jest powołana z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego". Z przytoczonego unormowania wynika, że osoba powołana z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego może dziedziczyć takie gospodarstwo na podstawie testamentu także wtedy, gdy odpowiada jednemu z warunków, uzasadniających dziedziczenie gospodarstwa rolnego z ustawy, a więc warunków przewidzianych w art. 1059-1062 k.c. W odniesieniu do dzieci spadkodawcy, o taką bowiem sytuację chodzi Sądowi Wojewódzkiemu, powołanie na podstawie testamentu będzie skuteczne w wypadku, gdy w chwili otwarcia spadku dziecko spadkodawcy odpowiada jednemu z warunków przewidzianych w art. 1059 k.c.Warunki dziedziczenia gospodarstwa rolnego z ustawy zostały w przepisach art. 1059-1062 k.c. unormowane w sposób samodzielny. W związku z tym należy zauważyć, że ustalenie posiadania przez spadkobiercę kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego jest potrzebne tylko wtedy, gdy wedle przepisu prawa materialnego wymaganie posiadania kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego jest warunkiem dziedziczenia takiego gospodarstwa. Przepisy uzależniające dziedziczenie gospodarstwa rolnego od wykazania się przez spadkobierców kwalifikacjami do jego prowadzenia zostały zamieszczone, gdy chodzi o dziedziczenie z ustawy, w przepisach art. 1059 § 2 k.c. oraz w art. 1061 k.c., a gdy chodzi o dziedziczenie testamentowe osób, nie powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, w przepisie art. 216 § 1 pkt 5 k.c. w związku z art. 1065 k.c. Ostatnio wymienione przepisy art. 216 § 2 pkt 5 k.c. w związku z art. 1065 k.c. można odnieść również do powołanego w testamencie spadkobiercy ustawowego gospodarstwa rolnego, nie odpowiadającemu żadnemu z warunków przewidzianych w art. 1059 § 1 k.c., lecz mającemu kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego; ze względu bowiem na szerszy treściowo zakres normatywny art. 216 § 2 pkt 5 k.c. korzystniejsze dla takiego spadkobiercy, powołanego na podstawie testamentu, jest zastosowanie tego artykułu niż art. 1059 § 2 k.c. Reasumując, należy stwierdzić, że tylko w przytoczonych wyżej enumeratywnie wyliczonych w kodeksie sytuacjach, w których spełnienie przez spadkobiercę wymagania posiadania kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego jest warunkiem dziedziczenia takiego gospodarstwa, kwalifikacje te ustala się w sposób przewidziany w § 3 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jednolity tekst: Dz. U. z 1972 r. Nr 31, poz. 215). W świetle zaś tego przepisu dowodem posiadania kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego jest świadectwo ukończenia szkoły rolniczej lub przysposobienia rolniczego. Wyjątki od tej zasady zostały zróżnicowane w zależności od daty otwarcia spadku. W odniesieniu do spadków otwartych w okresie od dnia 31.XII.1975 r. za mającego kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego uważa się także - niezależnie od wieku - takiego spadkobiercę (zarówno ustawowego, jak i testamentowego), którego praca w gospodarstwie rolnym stanowi dla niego zawód dający główne źródło utrzymania. W odniesieniu do spadków otwartych po dniu 31.XII.1975 r. praca spadkobiercy w gospodarstwie rolnym, stanowiąca zawód dający mu główne źródło utrzymania, uzasadnia również uznanie go za mającego kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego, ale tylko wtedy, gdy w chwili otwarcia spadku ukończył on co najmniej 45 lat.Przechodząc po tych wyjaśnieniach do sytuacji faktycznej, na której tle wyłoniło się przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne, należy podkreślić, że uczestniczka postępowania Anna A. jako córka spadkodawcy mogłaby dziedziczyć na podstawie testamentu wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne w razie wykazania, że w chwili otwarcia spadku odpowiada jednemu z warunków wymienionych w art. 1059 § 1 k.c., w szczególności że bezpośrednio przed otwarciem spadku pracowała w spadkowym gospodarstwie rolnym, stale wykonując związane z funkcjonowaniem tego gospodarstw w ramach przyjętego w rodzinie podziału prace. Wykazanie przez nią ponadto kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa w sposób określony w § 3 cytowanego rozporządzenia nie byłoby w tym wypadku potrzebne dlatego, że przepis art. 1059 § 1 pkt 1 k.c. nie przewiduje takiego obowiązku. Konieczność wykazania kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego zachodziłaby natomiast wtedy, gdy wspomniana spadkobierczyni opierała swoje uprawnienie do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego tylko na gotowości podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym (art. 1059 § 2 k.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 5 k.c. i art. 1065 k.c.).Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 k.p.c. orzekł jak w sentencji uchwały.