III CZP 19/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Miłkowski.Sędziowie SN: G. Bieniek, J. Majorowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana D. przeciwko Bolesławowi G. o wydanie nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 4 marca 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy narusza zasadę nominalizmu świadczeń pieniężnych (art. 358 § 2 k.c.) zastrzeżenie w nieformalnej umowie kupna-sprzedaży nieruchomości obowiązku zwrotu, w wypadku zażądania przez zbywcę tej nieruchomości, ceny zwaloryzowanej w oparciu o zastosowanie klauzuli indeksowej, polegającej na przeliczeniu wartości tej nieruchomości według ustalonej ilości zboża?"podjął następującą uchwałę:Zastrzeżenie w nieformalnej umowie kupna-sprzedaży nieruchomości obowiązku zwrotu - w wypadku zażądania przez zbywcę zwrotu nieruchomości - ceny zwaloryzowanej, polegającej na przeliczeniu wartości tej nieruchomości według ustalonej ilości zboża, narusza zasadę nominalizmu świadczeń pieniężnych (art. 358 § 2 k.c.)Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w trybie art. 391 k.p.c., budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.W dniu 9 marca 1982 r strony zawarły pisemną umowę kupna-sprzedaży nieruchomości o powierzchni 1,13 ha, położonej we wsi B., gminy R. Celem tej umowy, nieważnej z braku formy aktu notarialnego, było zbycie przez powoda Mariana D. i jego żonę Celinę pozwanemu Bolesławowi G. wymienionej nieruchomości za kwotę pieniężną określoną w umowie jako równowartość 113 kwintali żyta. Równocześnie strony zastrzegły w tej umowie, że gdyby małżonkowie Marian i Celina D. chcieli "nabyć z powrotem wyżej wymieniony grunt ..., zwrócą kupującemu Bolesławowi G. wartość 113 kwintali żyta". W sprawie jest bezsporne, że w wykonaniu tej umowy właściciele nieruchomości Marian i Celina D. otrzymali jako cenę kwotę 113.000 zł oraz, że strony miały zamiar sporządzić umowę w formie notarialnej. Do sporządzenia takiej umowy jednak nie doszło i w dniu 27 czerwca 1983 r. powód Marian D. wytoczył powództwo o wydanie spornej nieruchomości. Powództwo to zostało następnie rozszerzone o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z tego gruntu. Broniąc się przed tymi roszczeniami pozwany Bolesław G. zgłosił zarzut zatrzymania przedmiotu sporu do czasu zwrócenia mu przez powoda kwoty 197.750 zł, stanowiącej wartość 113 kwintali żyta według cen obecnie obowiązujących. Wyrokiem z dnia 21 marca 1984 r. Sąd Rejonowy w Zambrowie nakazał pozwanemu wydać na rzecz powoda sporną nieruchomość za równoczesną zapłatą przez powoda pozwanemu kwoty 190.933 zł.Z uzasadnienia tego wyroku wynika, że kwota ta została zaniżona na skutek oczywistej omyłki rachunkowej, a zamiarem Sądu było uwzględnienie zarzutu zatrzymania do całej kwoty 197.750 zł, stanowiącej w dacie wydania wyroku ekwiwalent 113 q żyta według cen w tym czasie obowiązujących. Od wyroku tego rewizje złożyły obie strony, przy czym rewizja pozwanego nie kwestionowała zasadniczego rozumowania Sądu, lecz tylko zarzucała przyznaną w uzasadnieniu omyłkę. Natomiast rewizja powoda zakwestionowała możliwość zastosowania, na mocy art. 497 k.c., zarzutu zatrzymania spornej nieruchomości do czasu zwrotu przez powoda wyższej kwoty niż rzeczywiście zapłacona cena 113.000 zł.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważania przedstawionego zagadnienia prawnego, zauważyć należy, co następuje:Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w świetle obowiązującej zasady nominalizmu istnieje możliwość określenia przez strony w umowie miernika, wedle którego nastąpiłoby określenie świadczenia w pieniądzu. Innymi słowy, czy strony mogą w umowie zastosować waloryzację zapłaconej lub mającej być uiszczoną kwoty w drodze ustalenia tzw. klauzuli indeksowej. Odpowiedź na tak przedstawione pytanie może być tylko jednoznaczna, to jest, że w świetle obowiązującego w naszym państwie porządku prawnego wyłączone jest stosowanie powołanej wyżej klauzuli, jak również jakiejkolwiek innej, która uniezależniałaby wartość świadczenia pieniężnego od nominalnej wartości pieniądza krajowego.Zauważyć bowiem należy, że zasada nominalizmu, jak to już niejednokrotnie podkreślono w orzeczeniach Sądu Najwyższego, stanowi stały element polskiego systemu pieniężnego, znajdując wyraz w przepisach o ustroju pieniężnym państwa oraz w przepisach prawa cywilnego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, za przyjęciem możliwości określenia przez strony w umowie miernika, który prowadziłby do waloryzacji ceny z uwagi na zaistniały w ostatnich latach spadek siły nabywczej pieniądza, mogłyby przemawiać istotne względy społeczno-gospodarcze, a także treść przepisu art. 354 § 1 k.c., wedle którego dłużnik powinien wykonywać zobowiązania zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający między innymi zasadom współżycia społecznego, jak również przepis art. 65 § 2 k.c., nakazujący w umowach raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. W stanie zaś faktycznym, na tle którego powstała wątpliwość prawna, same strony w umowie zastrzegły zwrot ceny zwaloryzowanej.Ustosunkowując się do wskazanych w uzasadnieniu rozpatrywanego zagadnienia prawnego okoliczności zauważyć należy, że w świetle przepisów o ustroju pieniężnym, które określają funkcję pieniądza jako narzędzia polityki ekonomicznej państwa i wyłączność uprawnień organów państwa w dziedzinie emisji pieniądza, jego obiegu i wartości nominalnej - okoliczności te nie mogą mieć w rozważanej sprawie istotnego znaczenia.Jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy, m.in. w uchwale z dnia 8 lipca 1983 r. III CZP 30/82 (OSNCP 1984, z. 2-3, poz. 23), nie mogą się sprzeciwiać zasadom współżycia społecznego przepisy w ustroju pieniężnym mające charakter publiczno-prawny, którym, a w tej liczbie i zasadzie nominalizmu, przyznaje się bezwzględne pierwszeństwo.Z tych względów, poza wyjątkami przewidzianymi przez przepisy, zobowiązania pieniężne na obszarze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mogą być wyrażone tylko w pieniądzu polskim, spełnienie zaś świadczenia pieniężnego powinno nastąpić tylko przez zapłatę jego sumy nominalnej (art. 358 k.c.).Powyższe zasady zawarte w kodeksie cywilnym wprowadzone zostały już wcześniej przez ustawę z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 32). Wskazać należy, że ustawa ta, utrzymana w mocy przez art. VIII § 2 pkt 3 przep. wprow. k.c., stanowi m.in. w art. 5, że zmiana siły nabywczej pieniądza w czasie pomiędzy powstaniem zobowiązania a jego wymagalnością lub wykonaniem nie stanowi podstawy do zmiany wysokości świadczenia albo sposobu wykonania lub rozwiązania umowy. Od tak rozumianej zasady nominalizmu istnieje - jak wiadomo - wiele wyjątków, wyraźnie jednak przez poszczególne przepisy wprowadzonych (patrz m.in. art. 3 ustawy z dnia 27 lipca 1949 r., art. 693 § 2, art. 903 i 903 § 2 k.c. oraz wydane przepisy o rewaloryzacji zgromadzonych na rachunkach oszczędnościowych rent, emerytur i innych świadczeń). Wprowadzone wyjątki w powołanych przepisach, jak również w wielu innych są potwierdzeniem zasady, że wyłącznie w gestii ustawodawcy leży określenie przypadków, kiedy i w jakim zakresie zasada nominalizmu podlega ograniczeniu.Z tych wychodząc założeń na przedstawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.