III CZP 2/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska (sprawozdawca). Sędziowie: J. Majorowicz, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marianny P. przeciwko Benedyktowi B. o wydanie przedmiotu dzierżawy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Koszalinie postanowieniem z dnia 30 listopada 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do umowy dzierżawy, zawartej przed wejściem w życie kodeksu cywilnego na czas dłuższy niż lat dziesięć, termin dziesięcioletni przewidziany w art. 695 k.c. liczy się od dnia zawarcia umowy, czy też od dnia 1 stycznia 1965 r. (art. I przep. wprow. k.c.)?",udzielił następującej odpowiedzi:Do umowy dzierżawy, zawartej przed wejściem w życie kodeksu cywilnego na czas dłuższy niż lat 10, termin dziesięcioletni przewidziany w art. 695 k.c. liczy się od dnia 1 stycznia 1965 r.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. powstało na tle następującego stanu faktycznego:Strony zawarły w dniu 28.VII.1962 r. pisemną umowę dzierżawy gruntu na okres 20 lat. Pismem z dnia 5.VII.1971 r. powódka, powołując się na art. 695 k.c., wypowiedziała umowę dzierżawy ze skutkiem na dzień 29.VII.1972 r. i w sierpniu 1972 r. wystąpiła przeciwko pozwanemu z powództwem o wydanie przedmiotu dzierżawy.Wyrokiem z dnia 23.X.1972 r. Sąd Powiatowy oddalił powództwo. Sąd Powiatowy wyszedł z założenia, że jeżeli nawet 10-letni termin przewidziany w art. 695 k.c. liczyć od dnia zawarcia umowy, a nie od dnia wejścia w życie kodeksu cywilnego, to i tak powództwo jest przedwczesne. Zgodnie bowiem z cyt. przepisem dzierżawę zawartą na czas dłuższy niż 10 lat poczytuje się po upływie tego terminu za zawartą na 3 lata. Dzierżawę przeto zawartą w lipcu 1962 r. należy uważać za wygasłą dopiero w lipcu 1975 r., a nie w lipcu 1972 r., jak uważa powódka.Przy rozpoznawaniu rewizji powódki od powyższego wyroku Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości prawne wyrażone w pytaniu przytoczonym w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim wymaga rozważenia pogląd prawny wyrażony przez Sąd Powiatowy. Gdyby bowiem pogląd ten uznać za trafny, pytanie prawne postawione przez Sąd Wojewódzki stałoby się dla rozstrzygnięcia konkretnej sprawy bezprzedmiotowe. Powództwo bowiem byłoby przedwczesne, niezależnie od tego, czy 10-letni termin przewidziany w art. 695 k.c. liczyć od dnia zawarcia umowy, czy też od dnia wejścia w życie kodeksu cywilnego.Pogląd Sądu Powiatowego należy jednak uznać za niesłuszny. Gdyby ustawodawca zamierzał osiągnąć taki cel, jaki wynika z omawianego poglądu, musiałby sformułować przepis art. 695 k.c. w ten sposób, że dzierżawę zawartą na czas dłuższy niż lat 10 uważa się za zawartą na lat 13. Tymczasem ustawa mówi inaczej, a mianowicie że dzierżawę zawartą na czas dłuższy niż 10 lat poczytuje się "po upływie tego terminu" za zawartą na 3 lata. Przez wyrażenie "po upływie tego terminu" należy rozumieć sytuację, gdy za milczącą zgodą obu stron umowa dzierżawy jest po upływie 10 lat nadal kontynuowana. Uważa się wówczas, że zawarta jest ona jeszcze na 3 lata. Ustawodawca przewiduje zresztą w drugim zdaniu art. 695 k.c. możliwość przedłużenia umowy jeszcze na dalsze 3 lata, jeżeli żadna ze stron nie wypowiedziała umowy na rok przed upływem pierwszego trzechlecia.Inaczej natomiast przedstawia się sytuacja, jeżeli z upływem 10 lat przynajmniej jedna ze stron nie godzi się na kontynuowanie umowy dzierżawy. Należy wówczas uznać, że dzierżawa kończy się z upływem 10 lat i jej przedłużenie na dalsze 3 lata jest bezprzedmiotowe. Taki wniosek wynika z tekstu art. 695 k.c., który za normalny okres trwania dzierżawy uważa lat 10, a nie lat 13. Przedłużenie więc trwania umowy do lat 13 lub nawet 16 może nastąpić tylko za zgodą obu stron.W sprawie niniejszej powódka już na rok przed upływem 10-lecia trwania dzierżawy dała na piśmie wyraz swemu stanowisku, że po upływie 10 lat nie zamierza umowy kontynuować. W tych warunkach nie można by mówić o przedłużeniu umowy na 3 lata, gdyby co do zasady podzielić stanowisko powódki, że 10-letni termin przewidziany w art. 695 k.c. liczy się od dnia zawarcia umowy, a nie od dnia wejścia w życie kodeksu cywilnego.Przechodząc z kolei do tego podstawowego zagadnienia, rozwiązania jego należy szukać przede wszystkim w przepisach przechodnich do kodeksu cywilnego.Artykuł XXVI przep. wprow. k.c. statuuje powszechnie przyjętą zasadę, że do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie nowego prawa stosuje się prawo dotychczasowe, "chyba że przepisy poniższe stanowią inaczej".Umowa dzierżawy została zawarta przez strony w 1962 r. pod rządem kodeksu zobowiązań, który w art. 405 dopuszczał zawarcie umowy dzierżawy na lat 30. Umowa przeto opiewająca na lat 20 była całkowicie zgodna z ówczesnym stanem prawnym i wiążąca obie strony.Artykuł L przep. wprow. k.c. przewiduje jednak, że do niektórych zobowiązań powstałych pod rządem dawnego prawa i istniejących w chwili wejścia w życie nowego prawa stosuje się "z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego" przepisy tego kodeksu. Do zobowiązań tych art. L. przep. wprow. k.c. zalicza również umowy dzierżawy.Z cytowanego przepisu, a zwłaszcza z użytych w nim słów "z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego" wynika, że treść zobowiązań w nim wymienionych, a więc również umowy dzierżawy, ulega zmianie dopiero z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego, czyli z dniem 1 stycznia 1965 r. Jeżeli chodzi natomiast o zdarzenia z czasu przed 1 stycznia 1965 r., należy do nich stosować przepisy dotychczasowe także i po tej dacie. Rozumowanie to prowadzi do wniosku, że umowa dzierżawy, zawarta pod rządem kodeksu zobowiązań na lat 20, uległa wprawdzie zmianie z umowy 20-letniej na umowę 10-letnią, jednakże dopiero z dniem 1 stycznia 1965 r., a więc dopiero od tej daty należy liczyć początek terminu przewidzianego w art. 695 k.c.Poglądowi temu, wynikającemu z brzmienia art. XXVI i art. L przep. wprow. k.c., nie można skutecznie przeciwstawiać argumentów o charakterze celowościowym, sprowadzających się do tego, że w razie przyjęcia, iż termin 10-letni liczy się od dnia 1 stycznia 1965 r., stosowanie przepisów kodeksu cywilnego do czynności prawnych podjętych pod rządem dawnego prawa zostałoby odsunięte na czas bardzo długi. Argumenty te przemawiałyby za tym, aby przyjąć pełną retroakcję przepisów kodeksu cywilnego i do zobowiązań o charakterze trwałym, wymienionych w art. L przep. wprow. k.c., stosować przepisy nowego kodeksu bezpośrednio i natychmiast.Argumentacja taka jednak przeocza dwie okoliczności. Po pierwsze, wykładnia art. 695 k.c., wynikająca z brzmienia art. L przep. wprow. k.c. i nakazująca stosowanie przepisów nowego kodeksu dopiero z dniem jego wejścia w życie, niekoniecznie oznacza, że każda długoterminowa umowa dzierżawy zawarta pod rządem dawnego prawa zakończy się dopiero z dniem 1 stycznia 1975 r., tj. w 10 lat po wejściu w życie kodeksu cywilnego. Jeżeli bowiem umowa ta zgodnie ze swą treścią wygasłaby wcześniej, decydować będzie data wcześniejsza (np. umowa dzierżawy zawarta na 20 lat w 1950 r. wygaśnie w 1970 r.). Po drugie, gdyby przyjąć wykładnię, że termin 10-letni przewidziany w art. 695 k.c. liczy się od dnia zawarcia umowy, w wielu wypadkach okazałoby się, że umowa wygasła jeszcze przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego. W podanym wyżej przykładzie umowę zawartą na lat 20 w 1950 r. należałoby uważać za wygasłą już w 1960 r., a więc na 5 lat przed wejściem w życie kodeksu cywilnego. Prowadziłoby to do konsekwencji trudnych do przyjęcia z punktu widzenia interesów stron i bezpieczeństwa obrotu prawnego.Z tych wszystkich względów należy przyjąć, że 10-letni termin przewidziany w art. 695 k.c. liczy się w odniesieniu do umów dzierżawy, zawartych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego i istniejących w chwili wejścia w życie tego kodeksu, od dnia 1 stycznia 1965 r., a nie od dnia zawarcia umowy.