III CZP 20/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Kołakowski. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy z wniosku Krystyny W. z udziałem Bogdana W. o podział majątku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 31 stycznia 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy zgodnie z tezą I wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie stosowania przepisów o podziale majątku wspólnego małżonków w wypadku, gdy w skład tego majątku wchodzi spółdzielcze prawo do lokalu - uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r. III CZP 1/74 (OSNCP 1975, z. 3, poz. 37) - należy zaliczyć do majątku wspólnego byłych małżonków własnościowe prawo do lokalu spółdzielczego, w warunkach gdy wkład został w całości sfinansowany z majątku odrębnego żony, w czasie trwania małżeństwa, z darowizny rodziców - z pieniędzy uzyskanych z wywłaszczenia ich nieruchomości, a przydział lokalu spółdzielczego związany był z wywłaszczeniem nieruchomości?2. W razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie w pkt 1 - czy okoliczności przydziału lokalu, o których mowa wyżej, mogą stanowić podstawę miarkowania spłaty od wnioskodawczyni na podstawie tezy VIII wytycznych?"podjął następującą uchwałę:Spółdzielcze prawo do lokalu przyznane w czasie trwania wspólności majątkowej jednemu z małżonków w drodze przydziału uwzględniającego potrzeby rodziny stanowi przedmiot majątku wspólnego również wtedy, gdy małżonek ten zajmował do tego czasu lokal mieszkalny w domu rodziców, a na wkład budowlany (cały) przeznaczył środki pieniężne darowane mu przez rodziców, a pochodzące z odszkodowania za wywłaszczenie ich z tego budynku.Uzasadnienie faktyczneI. Uczestnicy postępowania zawarli małżeństwo w dniu 31 grudnia 1964 r. Wnioskodawczyni Krystyna W. zamieszkiwała - chociaż bez zameldowania - w domu jednorodzinnym, wzniesionym na nieruchomości Kw nr (...) położonej przy ulicy Wyczółki 119 w W., stanowiącej współwłasność jej rodziców Jadwigi i Zygmunta małżonków I. Z tej nieruchomości małżonkowie I., zamieszkali we wsi Jaworowa gmina Raszyn, zostali wywłaszczeni decyzją wydaną dnia 14 kwietnia 1946 r. za odszkodowaniem pieniężnym. Kierownik Wydziału Spraw Lokalowych przekazał poprzednikowi Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej (...) w W. do realizacji, z puli mieszkań oddanych przez Zarząd do dyspozycji Urzędu Dzielnicowego W.-M., wniosek Krystyny W. o przydzielenie jej zamiennego lokalu spółdzielczego. Ubiegający się o wywłaszczenie wpłacił, na prośbę rodziców, do tej Spółdzielni z sumy przyznanego odszkodowania wywłaszczeniowego, kwotę 322.076 zł, odpowiadającą całemu wkładowi na wskazane - w tym trybie - mieszkanie spółdzielcze dla wnioskodawczyni Krystyny W. W tej sytuacji wnioskodawczyni w 1977 r. uzyskała od wymienionej Spółdzielni przydział (uwzględniający potrzeby męża i ich dwojga dzieci) własnościowego prawa do lokalu nr 1 przy ulicy Wiolinowej w W. Wyrokiem z dnia 9 grudnia 1982 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy orzekł rozwód małżeństwa stron z winy uczestnika postępowania Bogdana W. Postanowieniem wstępnym, wydanym w toku postępowania o podział ich majątku wspólnego, ustalił Sąd Rejonowy, że spółdzielcze prawo do przedmiotowego lokalu oraz związany z tym prawem wkład w wysokości 322.076 zł wchodzi w skład majątku dorobkowego byłych małżonków W. Orzeczenie to zaskarżyła wnioskodawczyni. Przy rozpoznawaniu jej rewizji powstało dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.II. W przedmiotowym pytaniu prawnym nawiązuje Sąd Wojewódzki do odszkodowania wywłaszczeniowego. Odszkodowanie wywłaszczeniowe nie zawsze przybiera charakter odszkodowania pieniężnego. Za wywłaszczoną nieruchomość, stanowiącą m.in. gospodarstwo rolne albo działkę zabudowaną domem jednorodzinnym, na żądanie właściciela ubiegający się o wywłaszczenie, zamiast odszkodowania pieniężnego, ma obowiązek - gdy tak orzekł właściwy organ administracyjny - dostarczyć mu odpowiednią nieruchomość zamienną (art. 8 ust. 10, art. 10 ust. 1-3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64). W takich sytuacjach zamienna nieruchomość jest formą odszkodowania, stanowi ekwiwalent w naturze za wywłaszczoną nieruchomość. Będąc postacią realizacji pełnego odszkodowania zamienna nieruchomość, gdy nieruchomość wywłaszczona była majątkiem odrębnym jednego z małżonków, wejdzie w skład majątku odrębnego (art. 33 pkt 3 k.r.o.) tego małżonka.III. Od nieruchomości zamiennej (art. 10 wymienionej ustawy) odróżnić należy zamienny lokal mieszkalny. Wywłaszczenie nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym łączy się zwykle z potrzebą rozbiórki budynku i w konsekwencji - z koniecznością wykwaterowania osób uprawnionych do zajmowania w nim lokali mieszkalnych. Takie osoby (np. najemca, posiadacz prawa użyczenia, właściciel) mają prawo do otrzymania lokali zamiennych w warunkach określonych w przepisach prawa lokalowego (art. 33 wymienionej ustawy). Zasady i tryb przyznawania zamiennych lokali mieszkalnych normowały przed dniem 1 kwietnia 1981 r.: § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1981 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 37), art. 40 prawo lokalowe (wg ówczesnej numeracji) oraz przepisy wykonawcze (art. 45 ust. 2, art. 60 ust. 2 prawa lokalowego) do tego prawa, zawarte w uchwale nr 280 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1971 r. w sprawie zasad przydziału mieszkań - M.P. Nr 60, poz. 397). Te przepisy zaś wskazują, że w razie konieczności opróżnienia lokalu mieszczącego się w budynku podlegającym rozbiórce terenowy organ administracji państwowej może skierować osobę uprawnioną (por. art. 43 ust. 1 wg aktualnego brzmienia prawa lokalowego) do spółdzielni mieszkaniowej w celu przydzielenia jej z rezerwy odpowiedniego lokalu mieszkalnego. Przywilej właściciela, który zamieszkiwał w domu stojącym na wywłaszczonej nieruchomości, sprowadza się tylko do zapewnienia mu przez organ do spraw lokalowych w pierwszej kolejności możliwości uzyskania mieszkania w budownictwie spółdzielczym (§ 7 i 10 w związku z § 11 wymienionej uchwały). Osoba uprawniona już ze swoich środków wpłaca wymagany wkład i we własnym zakresie dokonuje innych czynności, niezbędnych do uzyskania przydziału zamiennego lokalu mieszkalnego, a gdy tego zaniedba, terenowy organ administracji państwowej przekwaterowywuje ją do pomieszczenia zastępczego. Lokal zamienny, przydzielony osobie wykwaterowanej, stanowi zatem - nie odszkodowanie in natura za wywłaszczoną nieruchomość, lecz - ekwiwalent zajmowanego dotychczas mieszkania w domu usytuowanym na tej nieruchomości.IV. Pozostaje w związku z tym do rozważenia, czy własnościowe prawo do lokalu przydzielonego małżonkowi w czasie trwania wspólności majątkowej na zaspokojenie potrzeb rodziny, w zamian za mieszkanie zajmowane w domu wywłaszczonych rodziców, stanowi przedmiot majątku odrębnego tego małżonka, jeżeli cały wkład budowlany został sfinansowany przez rodziców ze środków pieniężnych przyznanego im odszkodowania wywłaszczeniowego. Nie może tu małżonek odwoływać się do sytuacji rodziców, gdy - zamieszkując gdzie indziej - nie nabyli oni uprawnienia do zamiennego lokalu mieszkalnego. Zlecenie przez nich, ażeby ubiegający się o wywłaszczenie przekazał sumę przyznanego im odszkodowania wywłaszczeniowego na wkład budowlany na nazwisko zamężnej córki, mogło doprowadzić tylko do ułatwienia tejże uzyskania "w pierwszej kolejności" przydziału zamiennego mieszkania spółdzielczego (§ 11 ust. 1 wymienionej uchwały). Źródło, z jakiego zamężna córka, której właściciel oddał w użyczenie mieszkania w domu, wzniesionym uprzednio na wywłaszczonej nieruchomości, uzyskała środki pieniężne na cały wkład budowlany w spółdzielni mieszkaniowej, też nie ma - z punktu widzenia problematyki poruszonej w pytaniu prawnym - znaczenia prawnego. Sfinansowanie wkładu budowlanego ze środków odszkodowania wywłaszczeniowego w istocie stanowi darowiznę rodziców na rzecz dziecka sumy pieniężnej, na którą ten wkład opiewa.Darowizny zwiększają aktywa majątku odrębnego obdarowanego małżonka (art. 33 pkt 2 k.r.o.). Nie oznacza to jednak, że zamienny spółdzielczy lokal mieszkalny, przydzielony w przedstawionych okolicznościach małżonkowi w czasie trwania wspólności majątkowej, wejdzie w skład majątku odrębnego tego małżonka (art. 33 pkt 3 k.r.o.). I tu bowiem wysokość całego wkładu budowlanego w spółdzielni mieszkaniowej - jest znacznie niższa od rynkowej wartości uzyskanego - w związku z wniesieniem tego wkładu - własnościowego prawa do lokalu. W okresie przewagi popytu nad ich podażą przydziela się mieszkania spółdzielcze w tym przede wszystkim celu, aby służyły potrzebom rodziny. Toteż na dobro rodziny należy zaliczyć - wykorzystując instytucję małżeńskiej wspólności majątkowej - przyrost wartości mieszkania przydzielonego na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych także współmałżonka oraz ich dzieci. Nie ma zatem przeciwwskazań do uznania - również w sytuacji na wstępie przedstawionej - za obowiązującą wykładni zawartej w tezie I ust. 1 wytycznych z dnia 30 listopada 1974 r. III CZP 1/74 (OSNCP 1975, z. 3, poz. 57), w myśl której "spółdzielcze prawo do lokalu, przyznane w drodze przydziału jednemu z małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej, stanowi przedmiot majątku wspólnego małżonków, chociażby wkład (...) budowlany pochodził (...) z majątku odrębnego jednego z małżonków (...)".V. Odpowiedź na drugie z pytań nie jest potrzebna do orzeczenia przez Sąd Wojewódzki o rewizji wniesionej przez wnioskodawczynię. Odmówiono zatem udzielenia na nie odpowiedzi.Przedstawione w pierwszej kolejności zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).