III CZP 25/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki.Sędziowie SN: C. Bieske, W. Łysakowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Barbary K. przeciwko Zakładom (...) w G. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 10 lutego 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy powództwo o ustalenie, że należność z tytułu najmu lub bezumownego korzystania z lokalu wytoczone z pominięciem trybu określonego w art. 20 ust. 2 prawa lokalowego, a z powołaniem się na art. 198 k.p.c. jako przedwczesne podlega oddaleniu?"podjął następującą uchwałę:Zobowiązany może, przed doręczeniem mu wykazu zaległych należności z tytułu czynszu najmu lub wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z lokalu (art. 20 ust. 2 prawa lokalowego - jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165), wytoczyć - na podstawie art. 189 k.p.c. - powództwo o ustalenie, że należność ta w całości lub w części nie istnieje. Uzasadnienie faktycznePowódka Barbara K. zajmuje lokal mieszkalny pozostający w dyspozycji pozwanych Zakładów (...) w G. W związku z tym, że pozwane Zakłady zawiadomiły powódkę, iż czynsz za zajmowany przez nią lokal mieszkalny będzie jej naliczony - na podstawie przepisów § 10 ust. 1 i § 8 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 grudnia 1987 r. w sprawie czynszu najmu za lokale mieszkalne i użytkowe (Dz. U. Nr 40, poz. 230) - w podwyższonej o 300% wysokości, wystąpiła ona o ustalenie, że obowiązek płacenia podwyższonego o 300% czynszu nie istnieje. Pozwane Zakłady wniosły o odrzucenie pozwu z powodu niedopuszczalności drogi sądowej w tej sprawie. Wyrokiem z dnia 23 listopada 1988 r. Sąd Rejonowy w Kędzierzynie-Koźlu uwzględnił powództwo, przyjmując, że zostało ono wytoczone na podstawie art. 189 k.p.c.Rozpoznając rewizję strony pozwanej od tego wyroku, Sąd Wojewódzki w Opolu przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. przytoczone w sentencji zagadnienie prawne. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Istota zagadnienia prawnego sprowadza się do tego, czy po uzyskaniu wiadomości o podwyższeniu czynszu o 300% zobowiązany powinien czekać na doręczenie mu przez uprawnionego (zarządcę budynku mieszkalnego) wykazu zaległych należności wraz z upomnieniem o ich zapłatę (art. 20 ust. 1 prawa lokalowego - jedn. tekst: Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165) i dopiero wtedy wytoczyć powództwo o ustalenie, że należność nie istnieje (art. 20 ust. 2 tego prawa), czy też może - nie czekając na wymienione czynności uprawnionego - wytoczyć takie powództwo na podstawie art. 189 k.p.c. Powództwo przewidziane w art. 20 ust. 2 prawa lokalowego, podobnie jak inne powództwo o ustalenie, że należność o charakterze cywilnoprawnym wynikająca z administracyjnego tytułu egzekucyjnego (lub decyzji administracyjnej) nie istnieje, jest specyficznym powództwem o ustalenie. Wnosząc je powód zmierza do zapobieżenia naruszeniu swej sfery prawnej przez niedopuszczenie do egzekucji administracyjnej w sytuacji, gdy wierzytelność nie istnieje. Jest to zatem powództwo zbliżone do powództw przeciwegzekucyjnych. Inaczej ma się rzecz z powództwem wnoszonym na podstawie art. 189 k.p.c. Może być ono wytoczone, gdy powód ma interes prawny w ustaleniu istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa o charakterze cywilnym. Ustalenie może dotyczyć także samodzielnej części stosunku cywilnoprawnego, jeżeli ta właśnie część stosunku prawnego jest między stronami sporna. Celem tego powództwa jest uzyskanie potwierdzenia istnienia stosunku prawnego lub prawa o charakterze cywilnym bądź stwierdzenia, że stosunek ten lub prawo nie istnieje. Orzeczenie ustalające nie dokonuje żadnych zmian w stosunku prawnym lub prawie, likwiduje jedynie stan wątpliwości czy zagrożenia naruszeniem. Powództwo z art. 189 k.p.c. może być wniesione w każdym czasie, a jedyną przesłankę uruchomienia tego środka ochrony prawnej stanowi interes prawny powoda w uzyskaniu wyroku ustalającego. Z powyższego porównania obu rodzajów powództw wynika, że chodzi o dwie bardzo różne instytucje prawne, podobnie tylko z nazwy (powództwa o ustalenie). Dlatego o wzajemnym stosunku art. 20 ust. 2 prawa lokalowego do art. 189 k.p.c. jako o stosunku przepisu szczególnego (art. 20 ust. 2 prawa lokalowego) do przepisu ogólnego (art. 189 k.p.c.) nie może być mowy. Każde z rozważanych powództw może być wniesione w innej sytuacji faktycznej i prawnej. Powództwo z art. 189 k.p.c. nie może być skutecznie wytoczone w sytuacji unormowanej w art. 20 ust. 2 prawa lokalowego, a to z uwagi na brak interesu prawnego, materialnoprawnej przesłanki powództwa o ustalenie stosunku prawnego lub prawa. W tej sytuacji powodowi przysługuje li tylko środek ochrony prawnej w postaci powództwa z art. 20 ust. 2 prawa lokalowego. Wykorzystanie tego środka niweczy tytuł egzekucyjny przez ustalenie, że określona w nim należność nie istnieje. Podobnie ma się rzecz w sytuacji pozwalającej na wytoczenie - zamiast powództwa z art. 189 k.p.c. - powództwa o świadczenie lub powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji.