III CZP 27/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca).Sędziowie SN: C. Bieske, W. Łysakowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Karola K. i Anny K. przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w S. o ustalenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Słupsku postanowieniem z dnia 22 lutego 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy do terminu przewidzianego w art. 16 ust. 1 prawa lokalowego (jedn. tekst: Dz. U. 1983 r. Nr 11, poz. 55) ma zastosowanie art. 117 § 3 k.c.?2. Czy rozpoczęcie biegu tego terminu jest uzależnione od pouczenia najemcy (osoby zajmującej lokal bezumownie) o możliwości wniesienia powództwa o ustalenie, że egzekwowana należność w całości lub w części nie istnieje albo uległa przedawnieniu?"podjął następującą uchwałę: Do terminu przewidzianego w art. 16 ust. 1 prawa lokalowego (ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55) oraz w art. 20 prawa lokalowego w brzmieniu obwieszczenia z dnia 2 października 1987 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 165) ma zastosowanie art. 117 § 3 k.c. Rozpoczęcie biegu tego terminu jest uzależnione od pouczenia zobowiązanego o możliwości i terminie wytoczenia powództwa o ustalenie, że należność w całości lub w części nie istnieje albo uległa przedawnieniu. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawne nasunęły się w następującej sytuacji procesowej i prawnomaterialnej. Powodowi w powództwie wytoczonym przeciwko Państwowemu Gospodarstwu Rolnemu w S. żądali ustalenia przez Sąd Rejonowy, że egzekwowana przez pozwanego należność z tytułu zajmowania przez nich bezumownie lokalu nie istnieje. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo częściowo. Strona pozwana w rewizji podniosła m.in. zarzut uchybienia przez powodów miesięcznego terminu z art. 20 ust. 2 prawa lokalowego (art. 16 ust. 1 pr. lok. sprzed nowelizacji). W związku z tym Sąd Wojewódzki jako sąd rewizyjny sformułował dwa pytania prawne, budzące poważne wątpliwości. Pierwsze pytanie, najogólniej mówiąc, dotyczy kwestii charakteru prawnego wspomnianego terminu jednomiesięcznego. Drugie zaś pytanie odnosi się do kwestii obowiązku pouczenia dłużnika o prawie i terminie wytoczenia powództwa. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Artykuł 16 w brzmieniu ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. o zmianie ustawy - prawo lokalowe (Dz. U. Nr 21, poz. 124), noszący numerację "art. 20" w tekście jednolitym prawa lokalowego (Dz. U. z 1987 r. Nr 30, poz. 165), stanowi, że w razie nieuiszczenia w terminie należności, o których mowa w art. 15, zarządca budynku doręcza zobowiązanemu wykaz zaległych należności, wraz z upomnieniem o ich zapłatę (ust. 1), zobowiązany może w terminie miesięcznym od dnia doręczenia wykazu zaległych należności wnieść do sądu pozew o ustalenie, że należność w całości lub w części nie istnieje albo uległa przedawnieniu (...) (ust. 2). W razie niewniesienia pozwu w terminie określonym w ust. 2 wykaz zaległych należności staje się tytułem egzekucyjnym (ust. 3). Unormowanie podobnego typu znane było w poprzednich stanach prawnych. Według bowiem art. 4 ustawy z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu czynszów najmu i innych należności Państwa związanych z korzystaniem z terenów i budynków państwowych (Dz. U. Nr 35, poz. 156 ze zm.) pozew należało wnieść w terminie miesięcznym od dnia doręczenia wykazu zaległości wraz z upomnieniem o ich zapłatę. W upomnieniu należało pouczyć dłużnika o prawie wniesienia pozwu do sądu. W razie niezamieszczenia w upomnieniu odpowiedniego pouczenia termin do wniesienia pozwu biegnie od dnia doręczenia pouczenia. W orzeczeniu z dnia 27 kwietnia 1962 r. 3 CR 883/61 (OSNCP 1963, z. 9, poz. 196) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że art. 4 powołanej ustawy stanowi wyraźnie, że pozew należy wnieść w terminie miesięcznym od dnia doręczenia wykazu należności z upomnieniem. Oba te dokumenty łącznie spełniają dopiero postulat z art. 4 ustawy, warunkując rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia pozwu. Dokumenty te uzupełniają się zresztą, w szczególności z wykazu zaległości dłużnik dowiaduje się o ustaleniu tego długu przez powołany do tego organ władzy, o sposobie obliczenia należności, tj. o tym, co zamierza kwestionować w procesie i co w razie wszczęcia procesu stanowi przedmiot kontroli sądu. Tymczasem według art. 65 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - prawo lokalowe (Dz. U. Nr 14, poz. 84) utraciła moc ustawa z dnia 6 czerwca 1958 r. o ściąganiu czynszu najmu (...) oraz ustawa z dnia 30 stycznia 1959 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 227). W przepisach prawa lokalowego z 10 kwietnia 1974 r. została zamieszczona tylko norma, według której najemca w terminie miesięcznym od dnia doręczenia wykazu zaległości wraz z upomnieniem o ich zapłatę może wnieść pozew do właściwego sądu o ustalenie, że należność w całości lub w części nie istnieje albo uległa przedawnieniu. Wniesienie pozwu nie wstrzymuje egzekucji, chyba że nastąpi zawieszenie postępowania egzekucyjnego. Obowiązek udowodnienia spoczywa w sporze na wynajmującym. W świetle przedstawionej ewolucji ustawodawstwa mogłoby się wydawać, że nastąpiło pogorszenie sytuacji dłużnika, skoro nie recypowano dawnego przepisu o "pouczeniu". Jednakże należy mieć na uwadze przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. "Wykaz należności wraz z upomnieniem o ich zapłatę" ma charakter decyzji administracyjnej. W związku z tym ma zastosowanie art. 107 k.p.a. Według tego przepisu decyzja powinna zawierać m.in. "pouczenie, czy i w jakim trybie służy od niej odwołanie (...). Decyzja, w stosunku do której może być wniesione powództwo do sądu powszechnego lub skarga do sądu administracyjnego, powinna zawierać ponadto pouczenie o dopuszczalności wniesienia powództwa lub skargi".W niniejszym właśnie wypadku, nie licząc przepisów samego kodeksu postępowania administracyjnego i innych przepisów szczególnych, chodzi o sytuację, gdy może być wniesione powództwo do sądu powszechnego. W tym stanie rzeczy staje się zrozumiałe, że nie zachodziła potrzeba powtarzania normy o "pouczeniu" w przepisach prawa lokalowego. 2. Termin jednomiesięczny przewidziany w art. 20 prawa lokalowego w brzmieniu obwieszczenia z dnia 2 października 1987 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 165) i poprzednio w art. 16 ust. 1 prawa lokalowego (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 11, poz. 55) jest swoistym terminem zawitym. Swoistość tego terminu wynika ze swoistości samej konstrukcji. Terminy zastrzeżone do dochodzenia roszczeń, wytaczania powództw mają charakter terminów zawitych. W rozważanym wypadku - ze względu na swoistość konstrukcji prawnej - nie chodzi o typowy termin do dochodzenia roszczeń. Przeciwnie, wchodzi w grę powództwo o ustalenie negatywne, że roszczenie ustalone poza procesem kontradyktoryjnym przez samego wierzyciela nie istnieje w całości lub w części. Ale w istocie chodzi o analogiczną sytuację. Powód-dłużnik może bowiem w określonym terminie, w terminie jednomiesięcznym "dochodzić" swoich praw w tym sensie, że zmierza do ustalenia roszczeń przeciwko niemu skierowanych. Z faktu, że termin jednomiesięczny nie jest terminem przedawnienia wynika, że nie mają do niego zastosowania wprost przepisy art. 117-125 k.c. regulujące przedawnienie roszczeń. W niniejszych rozważaniach istotne znaczenie ma art. 117 § 3 k.c., według którego można nie uwzględnić upływu przedawnienia, jeżeli termin przedawnienia nie przekracza lat trzech, a opóźnienie w dochodzeniu roszczenia jest usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami i nie jest nadmierne. W uchwale całej Izby Cywilnej z dnia 10 maja 1978 r. III CZP 39/77 (OSNCP 1979, z. 3, poz. 40) Sąd Najwyższy przyjął, że sąd może na podstawie art. 117 § 3 k.c., stosowanego w drodze analogii, nie uwzględnić upływu rocznego terminu przewidzianego w art. 568 § 1 k.c. do dochodzenia uprawnień z tytułu rękojmi za wady fizyczne sprzedanej rzeczy, jeżeli oddalenie spóźnionego żądania prowadziłoby do rażącego pokrzywdzenia nabywcy. Uchwała ta ma istotne znaczenie dla rozważanego zagadnienia prawnego z tego względu, że Sąd Najwyższy dopuścił możliwość "w drodze ostrożnej analogii" stosowania niektórych przepisów o przedawnieniu, a zwłaszcza art. 117 § 3 k.c., do terminów zawitych. Dlatego można dojść do wniosku, że do terminu jednomiesięcznego z art. 20 prawa lokalowego można stosować art. 117 § 3 k.c.Z tych wszystkich względów należało dokonać wykładni w sposób przedstawiony w uchwale.