III CZP 3/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława K. i Józefy J. przeciwko Ludwice M., Mieczysławowi M., Franciszce K., Zofii D., Krystynie B. o ustalenie własności nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 15 grudnia 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy przepis art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) stanowi podstawę zawieszenia z urzędu postępowania sądowego w sprawie o ustalenie prawa własności nieruchomości rolnej będącej w dniu 4 listopada 1971 r. w samoistnym - i trwającym co najmniej 10 lat - posiadaniu pozwanych (art. 1 ust. 2 i art. 21 cytowanej ustawy)",uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:Postępowanie w sprawie o ustalenie prawa własności nieruchomości rolnej podlega zawieszeniu zgodnie z dyspozycją art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), jeżeli okoliczności sprawy wskazują na możliwość nabycia przez pozwanego z mocy samego prawa własności tej nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 2 wymienionej ustawy. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w rozpoznawanym zagadnieniu prawnym wątpliwości nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu na tle następującego stanu faktycznego sprawy.Powodowie domagali się ustalenia, że na mocy aktu notarialnego z dnia 27 sierpnia 1936 r., który według ich twierdzeń zaginął w czasie działań wojennych, nabyli własność gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,90 ha. Twierdzili, że użytkowali to gospodarstwo od 1936 r. do 1945 r., tj. do chwili wyjazdu na ziemie północne, że od tej daty gospodarstwo to użytkowali do 1961 r. w ich imieniu rodzice powódki, którzy oddali je w 1961 r. - w porozumieniu z powodami - w tymczasowe użytkowanie synowi swemu Bolesławowi M. Bolesław M. użytkował je w imieniu powodów do 1969 r., a od jego śmierci gospodarstwo pozostało bez opieki. Pozwana Franciszka K. zaprzeczyła twierdzeniom pozwu i twierdziła, że sporne gospodarstwo od wielu lat znajdowało się w samoistnym posiadaniu jej oraz jej zmarłego męża Bolesława M., a obecnie znajduje się w jej posiadaniu. Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo, wyrok zaś tego Sądu zaskarżyła pozwana Franciszka K.Sąd Wojewódzki wyraził zapatrywanie, że literalnie interpretując przepis art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. wymienionej w sentencji uchwały, należałoby uznać, że postępowanie w sprawie podlega zawieszeniu z mocy tego przepisu. Jednakże Sąd Wojewódzki ma wątpliwości co do tego, czy w wypadku, gdyby powodowie utracili własność nieruchomości z mocy art. 1 ust. 2 ustawy, nie byłoby wskazane rozpoznanie niniejszej sprawy, dlatego że wyrok ustalający, zgodnie z żądaniem pozwu, nabycie przez nich własności tej nieruchomości w 1936 r. - w razie uznania tego żądania za uzasadnione - mógłby mieć dla nich znaczenie ze względu na skutki związane z nabyciem własności w tej dacie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dopuszczalność żądanego przez powodów ustalenia zależy od istnienia ku temu przesłanek przewidzianych w art. 189 k.p.c. Gdyby rozumieć żądanie pozwu w ten sposób, że powodom chodzi tylko o ustalenie, iż w 1936 r. został sporządzony akt notarialny, na którego mocy darczyńcy przenieśli na nich własność omawianej nieruchomości, to tak rozumiane powództwo nie byłoby dopuszczalne - jako zmierzające do ustalenia faktu, a nie stosunku prawnego lub prawa. Powodom jednak chodzi o ustalenie nie tylko faktu o charakterze prawotwórczym, lecz również przysługującego im z mocy zawartej umowy prawa własności nieruchomości. Prawomocny wyrok, uwzględniający tak rozumiane żądanie pozwu, oznaczałby więc ustalenie przysługującego powodom prawa własności. Gdyby jednak się okazało, że własność tej nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 2 cytowanej ustawy nabyła z mocy samego prawa inna osoba, i to w dniu 4 listopada 1971 r., a więc przed uprawomocnieniem się wyroku ustalającego prawo własności powodów nabyte z mocy aktu notarialnego z 1936 r., to wyrok ustalałby istnienie po stronie powodów prawa własności, które w rzeczywistości nie istnieje, wobec nabycia własności spornej nieruchomości przez inną osobę z dniem 4 listopada 1971 r. Kolizja między takim wyrokiem a orzeczeniem właściwego organu administracji rolnej, wydanym w trybie art. 12 ustawy, w wypadku wykazania przez Franciszkę K. prawdziwości jej twierdzeń, byłaby oczywista, a właśnie przepis art. 14 ust. 1 cyt. ustawy ma na celu zapobieżenie tego rodzaju kolizji.Sąd Wojewódzki podniósł jednak, że nawet w wypadku uwłaszczenia pozwanej z mocy prawa powodowie mieliby interes w ustaleniu - ze względu na skutki związane z przysługiwaniem im tytułu własności nieruchomości do czasu jej utraty wskutek uwłaszczenia pozwanej. Nie wchodząc w rozważania, czy w świetle dyspozycji art. 5 pkt 4 ustawy, według której nabycie nieruchomości następuje nieodpłatnie, jeżeli opiera się na przepisie art. 1 ust. 2, powodom mogłyby w ogóle przeciwko nabywcy przysługiwać jakiekolwiek roszczenia - do celów związanych z udzieleniem odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne wystarczy stwierdzenie, że interes prawny powodów nie wymaga takiego ustalenia. Ustalenie bowiem prawa, które nie istnieje w chwili orzekania w sądzie drugiej instancji, gdyby według oceny powołanego do tego organu administracji rolnej okazało się, że własność nieruchomości z mocy prawa nabyła już pozwana, byłoby z punktu widzenia interesu prawnego powodów zbędne. Gdyby bowiem nawet założyć, że powodom względem pozwanej przysługiwałoby jakieś roszczenie związane ze stosunkami istniejącymi do dnia 4 listopada 1971 r. w wypadku nabycia przez nią z mocy art. 1 ust. 2 cyt. ustawy własności nieruchomości, to do dochodzenia tego roszczenia nie byłby potrzebny wyrok ustalający; wystarczyłoby bowiem w procesie o takie roszczenie wykazanie przysługującego powodom prawa własności, do czasu utraty tego prawa, jako przesłanki rozstrzygnięcia w zakresie zgłoszonych roszczeń. Ustaleniu więc, niezależnie od już przytoczonych przyczyn, stałby na przeszkodzie brak interesu prawnego po stronie powodów.Argument Sądu Wojewódzkiego, że wyrok ustalający, wydany zgodnie z żądaniem pozwu, mógłby być potrzebny organowi administracji rolnej przy wydawaniu decyzji przewidzianej w art. 12 ustawy, nie przekonuje, dlatego że ustaleń potrzebnych do wydawania decyzji organ ten dokonuje samodzielnie, bez potrzeby prejudykatu ze strony sądu co do osoby właściciela, który z mocy prawa utracił własność wskutek jej nabycia przez inną osobę.Skoro więc sprawa będąca przedmiotem rozpoznania podlega dyspozycji art. 14 ust. 1 ustawy, Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji.