III CZP 65/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: T. Bukowski (sprawozdawca), J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wiktorii W. z udziałem Anny C. i Józefa K. o stwierdzenie nabycia własności przez posiadacza samoistnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Tarnowie postanowieniem z dnia 1 lipca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dla sprawy o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego wniesionej do sądu po dniu 6 kwietnia 1982 r. droga sądowa jest dopuszczalna w sytuacji, gdy już przed tą datą terenowy organ administracji państwowej ostateczną decyzją orzekającą co do istoty sprawy stwierdził, że nabycie własności tej nieruchomości przez tę samą osobę nie nastąpiło?W przypadku odpowiedzi twierdzącej, czy i w jakim zakresie sąd rozpoznający sprawę o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego wniesioną decyzją terenowego organu administracji państwowej, wydaną przed tym dniem o orzekającą co do istoty sprawy?"podjął następującą uchwałę:Nie jest dopuszczalna droga sądowa dla rozpoznania złożonego po dniu 5 kwietnia 1982 r. wniosku o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego, jeżeli przed wejściem w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) właściwy organ administracji państwowej odmówił takiemu żądaniu tej samej osoby decyzją ostateczną.Uzasadnienie faktyczneDecyzjami z dnia 25 września 1979 r. Naczelnik Gminy w B. stwierdził, że Wiktora Ż. nie nabyła własności położonych w G. działek nr 184, 188, 191, 232 i 236 o łącznej powierzchni 3,24 ha, ponieważ nie była ich samoistnym posiadaczem w rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250).Wojewódzka Komisja do Spraw Uwłaszczania w T. decyzją z dnia 28 grudnia 1979 r. decyzje te utrzymała w mocy.W dniu 21 czerwca 1985 r. Wiktoria Ż., obecnie po mężu - W., wystąpiła do Sądu Rejonowego w Dębicy z wnioskiem o stwierdzenie nabycia tych działek na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25 lipca 1985 r. wniosek ten odrzucił.W dniu 20 lutego 1986 r. wystąpiła do Sądu Rejonowego ponownie z takim wnioskiem. Sąd Rejonowy odrzucił go postanowieniem z dnia 28 lutego 1986 r. z powołaniem się na przepis art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. Poza tym przytoczył w uzasadnieniu postanowienia tezę uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1984 r. w sprawie III CZP 75/83 (OSNCP 1984, z. 11, poz. 192), według której wydanie przed wejściem w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) przez organ administracji ostatecznej decyzji uchylającej - ze względu na brak przesłanek przewidzianych w ustawie z dnia 26 października 1971 r. - orzeczenie organu niższego instancji o nadaniu na podstawie tej ustawy określonej osobie własności nieruchomości rolnej wyłącza ponowne rozpoznanie, po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r., kwestii nabycia własności przez tę osobę.Przy rozpoznawaniu zażalenia wnioskodawczyni Wiktorii W. na postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 28 lutego 1986 r. Sąd Wojewódzki uznał za oczywiście bezzasadny pogląd, że prawomocne postanowienie z dnia 25 lipca 1985 r. o odrzuceniu wniosku Wiktorii W. ma powagę rzeczy osądzonej. Powziął natomiast wątpliwości wyrażone w przedstawionym w trybie art. 391 k.p.c. zagadnieniu prawnym, przytoczonym we wstępnej części sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawione do rozstrzygnięcia pytania prawne wyłoniły się na tle występujących w praktyce rozbieżności poglądów co do wykładni tezy, że wydana przed dniem 6 kwietnia 1982 r. ostateczna decyzja administracyjna, oddalająca wniosek o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości z mocy art. 1 ustawy uwłaszczeniowej z dnia 26 października 1971 r., "wyłącza ponowne rozpoznanie" po wejściu w życie ustawy o zmianie kodeksu cywilnego - ustawy z dnia 26 marca 1982 r., kwestii nabycia własności przez tę osobę (uchwała SN z dnia 3 lutego 1984 r. III CZP 75/83, OSNCP 1984, z. 11, poz. 192), oraz w związku z pojawieniem się w orzecznictwie sądowym poglądów, że sąd powszechny może badać zgodność decyzji administracyjnej z prawem i samodzielnie decydować o jej skutkach w sferze prawa cywilnego (motyw uchwały SN z 27 listopada 1984 r. III CZP 70/84, OSNCP 1985, z. 8, poz. 108 oraz częściowo motywy uchwały SN z dnia 21 października 1983 r. III CZP 48/83, OSNCP 1984, z. 5, poz. 71). Chodzi o to, czy "wyłączenie" ponownego rozpoznania sprawy uwłaszczeniowej przez sąd powszechny oznacza, że:1) droga sądowa jest dopuszczalna, lecz wniosek podlega odrzuceniu wobec prawomocnego już osądzenia sprawy przez organ administracji państwowej (art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.),2) droga sądowa jest dopuszczalna, lecz wyłączone jest badanie przez sąd okoliczności faktycznych wobec wiążącej go ostatecznej decyzji administracyjnej, albo3) droga sądowa jest niedopuszczalna (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).Koncepcja przedstawiona w punkcie pierwszym jest nietrafna już z tej przyczyny, że o osądzeniu sprawy można mówić tylko w przypadku poddania jej "pod sąd". Ostateczna decyzja administracyjna, stwierdzająca uwłaszczenie samoistnego posiadacza nieruchomości z mocy art. 1 ustawy uwłaszczeniowej z dnia 26 października 1971 r., podobnie jak żadna inna decyzja administracyjna, nie jest "osądzeniem" sprawy w rozumieniu art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. i art. 366 k.p.c. Taki pogląd reprezentuje również nauka prawa.Pogląd odmienny jest nie do przyjęcia i z tej przyczyny, że wychodzi z błędnego założenia dopuszczalności drogi sądowej dla spraw uwłaszczeniowych z art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zakończonych ostateczną decyzją administracyjną przed wejściem w życie ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny. Ostateczna decyzja administracyjna mogła co najwyżej stanowić swego rodzaju przedsąd dla toczącego się pod rządem ustawy uwłaszczeniowej postępowania sądowego, dotyczącego własności nieruchomości, podlegającej przepisom tej ustawy (art. 14 uchylonej z dniem 6 kwietnia 1982 r. ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 27, poz. 250, zwanej w skrócie ustawą uwłaszczeniową, oraz art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.). Por. także orzeczenia SN w sprawie III CZP 3/72 z dnia 24 lutego 1972 r. - OSNCP 1972, z. 7-8, poz. 128, oraz w sprawie III CZP 51/72 z dnia 13 października 1972 r. - OSNCP 1973, z. 11, poz. 188.Tak więc w świetle treści przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga rozważenia przede wszystkim kwestia dopuszczalności drogi sądowej dla rozpoznania wniosku złożonego w sądzie po dniu 5 kwietnia 1982 r. przez osobę, której ostateczną decyzją właściwego do spraw rolnych organu administracji państwowej, albo właściwej komisji do spraw uwłaszczenia (art. 12 ustawy uwłaszczeniowej) odmówiono stwierdzenia nabycia własności nieruchomości z mocy art. 1 tej ustawy.Stosownie do art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. dla rozpoznania spraw uwłaszczeniowych zamyka się z dniem 6 kwietnia 1982 r. - wprowadzona z dniem 4 listopada 1971 r. - droga administracyjna, a otwiera droga sądowa. Żaden przepis ustawy o zmianie kodeksu cywilnego i uchyleniu ustawy uwłaszczeniowej nie stanowi, by ta zmiana wyłącznej kompetencji działała wstecz, to znaczy, by obejmowała również zgłoszone w sądach po dniu 5 kwietnia 1982 r. wnioski o stwierdzenie nabycia z mocy prawa własności nieruchomości przez osoby, którym ostateczną decyzją administracyjną sprzed dnia 6 kwietnia 1982 r. odmówiono uwłaszczenia.Wynika stąd zasada, że sprawa uwłaszczeniowa ostatecznie zakończona w postępowaniu administracyjnym nie może być ponownie rozpoznana przez sąd powszechny. Dopuszczenie przez ustawodawcę do retroakcji doprowadziłoby w istocie rzeczy do unicestwienia administracyjnych orzeczeń uwłaszczeniowych wydanych w okresie ostatnich 15 lat, i to w sytuacji, gdy z okresu tego pozostały sprawy uwłaszczeniowe nie załatwione, bądź dlatego, że co do nich postępowanie administracyjne nie zostało wszczęte, bądź też dlatego, że nie zostało ono ostateczną decyzją zakończone.Albowiem zawiodło, jak się stwierdza w piśmiennictwie, przekonanie o umiejętności zakończenia akcji uwłaszczeniowej, w stosunkowo krótkim czasie, które to przekonanie leżało u podstaw ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.Wprowadzone przez ustawę z dnia 26 marca 1982 r. sądowe rozpoznawanie spraw uwłaszczeniowych jest w pewnym sensie kontynuacją wszczętego w tych sprawach, ale nie zakończonego decyzją ostateczną, postępowania administracyjnego. Nie do przyjęcia są zatem poglądy, jakoby ustawa ta z dniem 6 kwietnia 1982 r. przekazała sądom bez ograniczeń, "bezwarunkowo" wszystkie sprawy z art. 1 ustawy uwłaszczeniowej, czyli również te, które pod jej rządem zostały rozstrzygnięte ostateczną decyzją administracyjną. Sprzeczna z logiką byłaby koncepcja kontynuowania przez sądy także postępowania administracyjnego już zakończonego nadal istniejącą decyzją ostateczną. Tak więc po dniu 5 kwietnia 1982 r. niedopuszczalna jest droga sądowa dla wniosku o wydanie deklaratywnego orzeczenia sądowego w sprawie rozstrzygniętej ostateczną decyzją administracyjną, dopóki decyzja ta pozostaje w mocy, tzn. dopóki jej nie uchylono lub uznano za nieważną.Artykuł 8 ustawy z dnia 26 marca 1982 r., zawierający przepisy o charakterze przechodnim, wskazuje sytuację, w których ostatecznie rozstrzygnięta w postępowaniu administracyjnym sprawa uwłaszczeniowa może przejść do postępowania sądowego. Przemawia to również przeciwko poglądom o nieograniczonym, powszechnym czy "bezwarunkowym" otwarciu drogi sądowej dla wszystkich, a więc również dla ostatecznie zakończonych w postępowaniu administracyjnym, spraw uwłaszczeniowych z art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r.Przepisy przechodnie ustawy o zmianie kodeksu cywilnego nie otworzyły drogi sądowej nawet dla wydania orzeczeń, od których uzależnione jest w niektórych sytuacjach przejście do postępowania przed sądem powszechnym sprawy uwłaszczeniowej zakończonej ostatecznie w postępowaniu administracyjnym.W myśl dyspozycji art. 8 § 4 tej ustawy konieczną przesłanką dopuszczalności przejścia na drogę sądową zakończonej w postępowaniu administracyjnym sprawy uwłaszczeniowej, a więc również wniosku samoistnego posiadacza o stwierdzenie uwłaszczenia przez sąd, jest uchylenie albo stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej. Dla tej treści orzeczeń droga sądowa jest oczywiście niedopuszczalna. Może je wydać tylko właściwy organ administracji państwowej. Ten przeto organ jest wyłącznie kompetentny do rozpoznania wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia odwołania od decyzji uwłaszczeniowej, wydanej w trybie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (uchwała SN z dnia 18 października 1983 r. III CZP 49/83 - OSNCP z 1984, z. 5, poz. 69).Tak samo - otwierające drogę sądową z mocy art. 8 § 4 ustawy o zmianie kodeksu cywilnego i uchyleniu ustawy z 1971 r. uchylenie ostatecznej decyzji uwłaszczeniowej w wyniku wznowienia postępowania (art. 151 § 1 pkt 2 k.p.c.) należy do wyłącznej kompetencji organu administracji państwowej (uchwała SN z dnia 22 listopada 1982 r. III CZP 48/82 - OSNCP 1983, z. 4, poz. 50). Stosując terminologię budzącą wątpliwości interpretacyjne, wskazane w uzasadnieniu postanowienia o przedstawieniu zagadnienia prawnego, można stwierdzić, że również w tym przedmiocie jest "wyłączone" rozpoznanie żądania przed sąd powszechny.Gdy więc zachodzi brak przesłanek ustawowych dla przejścia zakończonej ostateczną decyzją sprawy uwłaszczeniowej z postępowania administracyjnego do postępowania sądowego (art. 8 § 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r.), niedopuszczalna jest również droga sądowa dla rozpoznania złożonego po dniu 5 kwietnia 1982 r. wniosku wprost do sądu o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez osobę, której pod rządem ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) żądaniu temu odmówiono ostateczną decyzją administracyjną.Z tych przyczyn należało przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnąć, jak w sentencji, a w związku z tym rozstrzygnięciem udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakresie sąd rozpoznający wniesiony po dniu 5 kwietnia 1982 r. wniosek o stwierdzenie uwłaszczenia jest związany ostateczną decyzją administracyjną, należało uznać za zbędne.