III CZP 48/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Łysakowski, T. Miłkowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii G. z udziałem Eugeniusza M. i Danuty M. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 7 października 1983 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Tarnowie postanowieniem z dnia 30 listopada 1982 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"a. Czy samoistny posiadacz nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego, który w dniu 4.XI.1971 r. nie użytkował osobiście tej nieruchomości, nabył własność na podstawie art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1971 r. Nr 27, poz. 250; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 49, poz. 317 i z 1975 r. Nr 16, poz. 91);a w razie odpowiedzi negatywnejb. Czy samoistny posiadacz nieruchomości wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego, który w dniu 4.XI.1971 r. nie użytkował osobiście tej nieruchomości, nabył własność na podstawie wymienionych w punkcie a przepisów, jeśli w dniu 4.XI.1971 r. stał się z mocy samego prawa właścicielem innej nieruchomości rolnej?"podjął następującą uchwałę:1. Okoliczność, że rolnik w dniu 4 XI 1971 r. nie użytkował osobiście nieruchomości, nie wyłącza możliwości nabycia przez niego własności tej nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 49, poz. 317; z 1975 r. Nr 16, poz. 91).2. Stwierdzenie ostateczną decyzją terenowego organu administracji państwowej nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 1 ustawy wymienionej w punkcie 1 nie przesądza w postępowaniu o nabycie innej nieruchomości na podstawie tej ustawy, że osoba ubiegająca się o jej nabycie jest rolnikiem w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy. Uzasadnienie faktyczneDecyzją z dnia 28.I.1982 r. Naczelnik Miasta i Gminy w B. stwierdził, że Maria G. nie stała się z mocy prawa na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 49, poz. 317, Dz. U. z 1975 r. Nr 16, poz. 91) właścicielem nieruchomości obejmującej działkę nr 1042/1 o powierzchni 0,072 ha, wchodzącą w skład większej nieruchomości położonej w B., dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw nr 13216.Rozpoznając sprawę na skutek odwołania Marii G. od wymienionej decyzji, Sąd Wojewódzki w Tarnowie powziął wątpliwości sformułowane w zagadnieniu prawnym przytoczonym w sentencji uchwały. Uzasadniając postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, Sąd Najwyższy przytoczył następujący stan faktyczny sprawy:Nieruchomość położona w B., dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw nr 13216, stanowiła własność Magdaleny S. w 2/3 częściach i Józefa G. w 1/3 części. Józef G. umową notarialną z dnia 12.III.1977 r. zbył swój udział w nieruchomości na rzecz Eugeniusza M. i Danuty M.Część wymienionej nieruchomości, składająca się z działek nr 1042/1 i 1042/2 o łącznej powierzchni 0,32 ha, znajdowała się w wyłącznym i samoistnym posiadaniu Józefa G. W następstwie nieformalnej umowy zamiany zawartej w 1961 r. lub w 1966 r. pomiędzy Józefem G. a jego bratem Aleksandrem G. ten ostatni objął w wyłączne i samoistne posiadanie działkę nr 1042/1. Aleksander G. zmarł dnia 28.X.1971 r., a spadek po nim objęła jego żona Maria G. Ani ona, ani jej mąż nie użytkowali osobiście działki nr 1042/1. Wydzierżawili ją Zdzisławowi G., który jako dzierżawca użytkował ją także w dniu 4.XI.1971 r.Aktem własności ziemi z dnia 30.III.1978 r., który jest decyzją ostateczną, Naczelnik Miasta i Gminy w B. stwierdził, ze Maria G. stała się z mocy samego prawa na podstawie art. 1, 5 i 12 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych właścicielem nieruchomości stanowiącej działkę nr 517 o powierzchni 0,74 ha położoną w J. gmina B.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Rozważenia i rozstrzygnięcia wymaga przede wszystkim zagadnienie wstępne sprowadzające się do pytania, czy w sprawie rozpoznawanej przez sąd wojewódzki na skutek odwołania od decyzji terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego w przedmiocie stwierdzenia nabycia własności nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych sąd ten może przedstawić do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne.Stosownie do art. 391 § 1 k.p.c. sąd wojewódzki może przedstawić do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, jeżeli powstanie ono przy rozpoznawaniu rewizji. Wprawdzie rozpoznając sprawę na skutek odwołania od decyzji administracyjnej, sąd wojewódzki nie rozpoznaje rewizji, która przysługuje w procesie tylko od wyroku sądu pierwszej instancji (art. 367 k.p.c.), a w postępowaniu nieprocesowym - od postanowień orzekających co do istoty sprawy (art. 518 k.p.c.), ale sąd ten działa jako sąd drugiej instancji, co wynika z art. 8 § 2 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). W postępowaniu sądowym sąd rozpoznaje sprawy w drugiej instancji jako sąd rewizyjny. Do postępowania zaś przed sądem drugiej instancji stosuje się przepisy o rewizji w procesie (art. 367-393 k.p.c.) bezpośrednio bądź odpowiednio (art. 397 § 2 k.p.c., art. 13 § 2 k.p.c.).Jeżeli sprawa jest rozpoznawana w postępowaniu nieprocesowym, tak jak sprawa o stwierdzenie nabycia własności na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. (art. 5 § 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r.), przepisy te stosuje się odpowiednio (art. 13 § 2 k.p.c.). Jak powszechnie przyjęto, odpowiednie stosowanie w postępowaniu nieprocesowym art. 391 k.p.c. polega na pełnym stosowaniu tego przepisu. Brak jest argumentów, które uzasadniałyby wyłączenie tej zasady w sprawach o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. Należy zatem uznać za dopuszczalne przedstawienie przez sąd wojewódzki do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości, powstające przy rozpoznawaniu odwołania od decyzji terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego w przedmiocie stwierdzenia nabycia własności nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r.2. Przechodząc do rozważenia przedstawionych zagadnień prawnych, trzeba przede wszystkim zauważyć, że wymienione w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. przesłanki nabycia własności nieruchomości na podstawie tego przepisu to:1) objęcie nieruchomości w posiadanie przez rolnika lub jego poprzednika na podstawie zawartej bez przewidzianej prawem formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku,2) wchodzenie nieruchomości w skład gospodarstwa rolnego,3) samoistne posiadanie nieruchomości przez rolnika w dniu wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 4.XI.1971 r.Wśród przesłanek tych brak jest, jako oddzielnie sformułowanej przesłanki osobistego użytkowania nieruchomości przez rolnika. Okoliczność ta nie jest jednak wystarczająca do udzielenia odpowiedzi na pierwsze z przedstawionych pytań. Należy bowiem rozważyć, czy wykładnia którejś z wymienionych w art. 1 § 1 ustawy przesłanek nabycia nieruchomości nie sprowadza się do takiego jej rozumienia, według którego rolnik może nabyć nieruchomość tylko wówczas, gdy użytkował ją osobiście w dniu 4.XI.1971 r. Ponieważ pierwsza z przesłanek dotyczy podstawy objęcia nieruchomości w posiadanie przez rolnika lub jego poprzednika, druga - przedmiotu nabycia własności, a tylko trzecia określa rodzaj władztwa rolnika nad nieruchomością w dniu 4.XI.1971 r., rozważania wystarczy ograniczyć do tej ostatniej przesłanki.Posiadanie samoistne jest rodzajem faktycznego władztwa nad rzeczą, określonym w art. 336 k.c. Przepis ten na gruncie prawa cywilnego normuje i definiuje posiadanie samoistne. Ustawa z dnia 26 października 1971 r. nie zawiera własnego określenia pojęcia posiadania samoistnego. Należy przeto odwołać się do zasady jednolitości systemu prawnego, która zakłada nadawanie jednakowego znaczenia takim samym pojęciom użytym w różnych aktach prawnych. Kierując się wskazaną zasadą, Sąd Najwyższy uznał na przykład, że użyte w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 274) w brzmieniu nadanym nowelą z dnia 22 sierpnia 1975 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 160) pojęcie "posiadacz zależny" powinno być rozumiane jako instytucja prawna unormowana i zdefiniowana w art. 336 k.c. (wyrok z dnia 10.III.1977 r. IV CR 52/77 - OSNCP 1977, z. 12, poz. 241). Pojęciu "posiadanie samoistne" użytemu w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. należy zatem nadawać taką samą treść, jak wynika z art. 336 k.c.Takiemu zabiegowi interpretacyjnemu nie sprzeciwiają się ani prawidłowe rozumienie całego zwrotu, w ramach którego w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1971 użyte zostało pojęcie "samoistne posiadanie", ani społeczno-ekonomiczne cele ustawy. Ze sformułowania "nieruchomości (...) znajdujące się w dniu wejścia w życie ustawy w samoistnym posiadaniu rolników" nie wynika, że z pojęciem "posiadacz samoistny" łączy się nierozerwalnie taka cecha tego posiadania, które konkretyzuje się w pojęciu "rolnik", a więc że chodzi tu wyłącznie o posiadanie przez osobę zajmującą się bezpośrednio rolniczym wykorzystaniem nieruchomości. Użycie pojęcia "rolnik" miało jedynie na celu określenie podmiotowego zasięgu przepisu. Zawężenie rozumienia posiadania samoistnego nieruchomości do posiadania sprowadzającego się do osobistego użytkowania nieruchomości prowadziłoby do pozostawania poza działaniem przepisu tych nieruchomości, które nabyte zostały nieformalnie przez rolników lub ich poprzedników przed dniem 4.XI.1971 r., a w tym dniu pozostawały w posiadaniu zależnym osób trzecich. W ten sposób doszłoby wbrew założeniom ustawy do sytuacji, w której szereg nieruchomości rolnych w dalszym ciągu nie miałoby uregulowanego stanu prawnego.Skoro nie ulega wątpliwości, że do bytu posiadania samoistnego w ujęciu art. 336 k.c. nie jest konieczne osobiste użytkowanie rzeczy, przeto i do przewidzianego w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r., jako przesłanki nabycia własności nieruchomości, samoistnego jej posiadania przez rolnika w dniu 4.XI.1971 r., nie jest wymagane takie użytkowanie. A zatem okoliczność, iż rolnik w dniu 4.XI.1971 r. nie użytkował osobiście nieruchomości, nie wyłącza możliwości nabycia przez niego własności tej nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. Do nabycia tego konieczne jest stwierdzenie istnienia przesłanek przewidzianych w wymienionym przepisie.3. Ostateczna decyzja administracyjna w zasadzie wiąże organy administracji i sądy w zakresie zawartego w niej rozstrzygnięcia co do istoty sprawy. Nie ma natomiast podstaw do przyjęcia, że związanie to dotyczy wszystkich przesłanek (pozytywnych i negatywnych), których zaistnienie bądź brak uzasadniałby wydanie decyzji.Z decyzji ostatecznej wynika domniemanie - dopóki nie nastąpi jej uchylenie lub zmiana, stwierdzenie nieważności albo wznowienie postępowania w przypadkach przewidzianych w kodeksie postępowania administracyjnego (art. 16 § 1 k.p.a.) - że jest ona zgodna z prawem. Należy uznać, że domniemanie to obejmuje również przesłanki będące podstawą wydania decyzji, co oznacza, że domniemywa się, iż spełnione zostały te przesłanki, od zaistnienia których zależało wydanie decyzji, i brak było innych podstaw przesłanek, stojących na przeszkodzie jej wydaleniu. Domniemanie, o którym mowa, może być jednak obalone w innym postępowaniu administracyjnym bądź sądowym. Decyzja administracyjna bowiem co do okoliczności objętych domniemaniem stanowi dowód z dokumentu urzędowego (art. 76 § 1 k.p.a., art. 244 § 1 k.p.c.). Ani w postępowaniu administracyjnym, ani w postępowaniu sądowym nie jest zaś wyłączona możliwość przeprowadzania dowodu przeciwko treści dokumentu urzędowego (art. 244 k.p.c. w związku z art. 252 k.p.c.).Zgodnie więc z przedstawionymi zasadami ogólnymi ostateczna decyzja terenowego organu administracji państwowej stwierdzająca nabycie własności nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. w zasadzie wiąże organy administracji i sądy w postępowaniu toczącym się przed nimi w zakresie zawartego w decyzji rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, tj. co do nabycia przez określoną osobę własności oznaczonej nieruchomości na podstawie odpowiedniego przepisu ustawy. Związanie, o którym mowa, oczywiście nie przesądza nabycia przez tę samą osobę własności innej nieruchomości na podstawie ustawy. Nabycie to bowiem jest uzależnione od spełnienia odpowiednich przesłanek ustawowych, w szczególności odnoszących się wyłącznie do tej nieruchomości (np. przy nabyciu na podstawie art. 1 § 1 ustawy przesłanką taką jest objęcie nieruchomości w posiadanie przez rolnika lub jego poprzednika na podstawie nieformalnej umowy).Z ostatecznej decyzji administracyjnej stwierdzającej nabycie własności nieruchomości na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. wynika wszakże, że przesłanką wydania takiej decyzji było uznanie nabywcy za rolnika w rozumieniu wymienionego przepisu. Przesłanka ta dotyczy osoby nabywcy. Gdy osoba ta ubiega się o nabycie innej nieruchomości na podstawie art. 1 § 1 ustawy, aktualne staje się pytanie, czy uprzednio stwierdzony ostateczną decyzją administracyjną jej przymiot rolnika jest wiążący w toczącym się postępowaniu administracyjnym lub sądowym, i poprzedza ustalenie, że osoba ta jest rolnikiem. Na pytanie to trzeba odpowiedzieć przecząco. Jak bowiem wyżej wykazano, chodzi tu o przesłankę wydania ostatecznej decyzji administracyjnej. Domniemanie prawdziwości przesłanek, na podstawie których wydana została taka decyzja, może zaś być, jako domniemanie wynikające z dowodu urzędowego, obalone w innym postępowaniu administracyjnym bądź sądowym.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, rozstrzygając przedstawione zagadnienia prawne, udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.