III CZP 51/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Piotra K. przeciwko Stefanowi W. i Tadeuszowi W. o usunięcie z gruntu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 22 maja 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy przepis art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) ma zastosowanie - w drodze analogii - także do spraw, w których postępowanie sądowe wszczęte zostało po dniu wejścia w życie wspomnianej ustawy?2) Czy dyspozycji przepisu art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) podlegają także sprawy, w których możliwość uwłaszczenia po myśli przepisu art. 12 ust. 1 wymienionej ustawy nie dotyczy stron procesowych, lecz osób trzecich (np. świadków - jak w sprawie niniejszej), w sytuacji gdy wydanie przez właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej decyzji o stwierdzeniu nabycia przez te osoby własności nieruchomości wywrze istotny wpływ na wynik postępowania sądowego?",uchwalił:1.Przepisy art. 14 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250) o zawieszeniu postępowania dotyczącego własności nieruchomości, podlegającej jej przepisom, mają w drodze analogii zastosowanie do spraw, w których postępowanie sądowe zostało wszczęte po dniu wejścia w życie wymienionej ustawy. 2.Wymienione przepisy mają zastosowanie także wtedy, gdy możliwość wydania przez właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej orzeczenia o nabyciu własności nieruchomości na podstawie przepisów cyt. ustawy odnosi się nie do strony procesowej (uczestnika postępowania), lecz do osoby trzeciej. Uzasadnienie faktyczneW dniu 3 lutego 1972 r. powód wytoczył powództwo windykacyjne o wydanie dwu działek gruntu przeciwko dwu pozwanym, którzy - jak to ustalił Sąd Powiatowy - wydzierżawili te działki od osób trzecich, będących długoletnimi ich posiadaczami. Uznając, że istnieje możliwość nabycia przez wydzierżawiających własności tych działek na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), Sąd Powiatowy zawiesił postępowanie w sprawie bez podania podstawy prawnej tego orzeczenia.Rozpoznając zażalenie na to postanowienie, Sąd Wojewódzki w Kielcach przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia dwa pytania prawne: 1) pierwsze zmierzające do wyjaśnienia, czy w wypadku gdy sprawa sądowa dotycząca własności nieruchomości, podlegającej przepisom wymienionej ustawy, została wszczęta po dniu 4 listopada 1971 r. (data wejścia w życie ustawy), postępowanie ulega zawieszeniu na podstawie art. 14 ust. 1 ustawy, czy też na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.; 2) drugie wysuwające wątpliwość, czy na podstawie wymienionego przepisu ustawy postępowanie należy zawiesić z urzędu także wtedy, gdy możliwość nabycia własności nieruchomości na podstawie przepisów tej ustawy odnosi się nie do uczestników postępowania, lecz do osoby trzeciej - w danym wypadku do posiadacza, który wydzierżawił sporną działkę pozwanemu.Uzasadnienie prawneOdpowiadając na te pytania, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Ad 1) Brzmienie art. 14 ust. 1 ustawy wskazuje na to, że przepis ten stanowi podstawę zawieszenia postępowania sądowego wtedy, gdy postępowanie to zostało wszczęte przed dniem jej wejścia w życie. Przyjęcie więc za podstawę odpowiedzi na omawiane pytanie tego brzmienia prowadziłoby do zastosowania - w wypadku gdy sprawa sądowa została wszczęta w czasie późniejszym - jako podstawy zawieszenia art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., w myśl którego sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od uprzedniej decyzji organu administracji państwowej.Należy jednak mieć na uwadze, że sytuacja procesowa, jaką założył ustawodawca powołując do życia ten ostatni przepis, oraz skutki jego zastosowania są różne od sytuacji uzasadniających zastosowanie art. 14 ust. 1 cyt. ustawy i skutków tego zastosowania. Mianowicie: po pierwsze, podczas gdy w art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. chodzi o wypadek, w którym rozstrzygnięcie sprawy sądowej zależy od decyzji administracyjnej, mającej jednak inny przedmiot, to w wypadku art. 14 ustawy wchodzi w rachubę orzekanie przez obydwa organy o tym samym przedmiocie, tj. o własności nieruchomości, tyle tylko, że każdy z tych organów, tj. organ administracyjny i sąd, orzeka niejako o innej fazie tego samego sporu; w wypadku art. 14 chodzi więc o swoistą dwoistość orzekania przez dwa organy o tej samej materii. Po drugie, art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. ma zastosowanie tylko wtedy, gdy sprawa administracyjna jest już w toku, natomiast art. 14 ust. 1 ustawy także wówczas, gdy sprawa taka nie została jeszcze wszczęta. Po trzecie, zawieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. jest pozostawione ocenie sądu, natomiast na podstawie art. 14 ust. 1 ustawy jest obowiązkowe. Po czwarte wreszcie, w razie zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c., a ściślej - w razie zawiadomienia przez sąd organu administracyjnego o możliwości takiego zawieszenia, jeżeli sprawa administracyjna zostanie wszczęta, organ administracyjny nie jest związany tym zawiadomieniem, natomiast w razie zawieszenia postępowania na podstawie art. 14 ustawy organ administracyjny jest obowiązany - jak to expressis verbis stanowi ten przepis - wszcząć z urzędu postępowanie w sprawie nabycia własności nieruchomości na podstawie przepisów ustawy.Omawiane różnice, zwłaszcza w zakresie skutków zastosowania obydwu przepisów, mają charakter zasadniczy. W szczególności tylko zastosowanie - jako podstawy prawnej zawieszenia postępowania sądowego - art. 14 ustawy daje pełną gwarancję konsekwentnego realizowania z urzędu przez organy państwowe przepisów ustawy, a taka była oczywiście wola ustawodawcy, skoro z ustawy wynika, że każda czynność zarówno sądowa, jak i organu administracyjnego, powinna być podejmowana przez odpowiednie organy z urzędu; odpowiada to zresztą podstawowej konstrukcji ustawy, która przewiduje w art. 1 nabycie własności ex lege.Wszystko to sprawia, że posłużenie się art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. jako instrumentem mającym zapewnić zastosowanie ustawy przez organy administracyjne nie dawałoby pełnej gwarancji, że do takiego zastosowania dojdzie w każdym wypadku, ilekroć sąd o takiej możliwości poweźmie wiadomość, przepis ten więc byłby do omawianych wypadków nieadekwatny. To uzasadnia pogląd, że w omawianym zakresie istnieje luka w prawie, co z kolei usprawiedliwia stosowanie w takim zakresie art. 14 ust. 1 ustawy w drodze analogii.Wskazane niebezpieczeństwa zastosowania art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. nie występują wtedy, gdy sprawa administracyjna jest już w toku, dlatego w takim wypadku podstawę prawną zawieszenia postępowania sądowego ze względu na toczące się postępowanie administracyjne stanowi - jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 18 lipca 1972 r. III CZP 44/72 (OSNCP 1972, z. 12, poz. 216) - art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.Ad 2) W myśl art. 14 ust. 1 ustawy postępowanie sądowe dotyczące własności nieruchomości, podlegającej przepisom tej ustawy, ulega zawieszeniu. Kierując się założeniami ustawy, należy to sformułowanie rozumieć w ten sposób, że sąd stosuje wymieniony przepis nie w każdym postępowaniu, w którym chodzi o własność nieruchomości, lecz tylko w takim, z którego wynika, że istnieje możliwość zastosowania co do przedmiotu tego postępowania przepisów o nabyciu własności nieruchomości.Zawieszenie to musi nastąpić dlatego, że wobec ewentualnej możliwej zmiany w stanie własności, jaka nastąpiła z mocy ustawy i o jakiej może orzekać tylko organ administracyjny (art. 12 ustawy), spór musiałby być rozstrzygnięty inaczej aniżeli przed wejściem w życie ustawy, np. dlatego, że własność nieruchomości, która należała poprzednio do powoda, przeszła na pozwanego. Wynika więc z tego, że zawieszenie postępowania na podstawie art. 14 ust. 1 ustawy powinno nastąpić zawsze wtedy, gdy orzeczenie organu administracyjnego o własności nieruchomości może mieć wpływ na wynik sprawy sądowej.Rzecz oczywista, że wpływ taki na bieg sprawy sądowej może mieć stwierdzenie nabycia na podstawie przepisów ustawy własności nieruchomości nie tylko przez jednego z uczestników postępowania, ale także przez osobę trzecią. Przykładowo można wskazać, że w wypadku procesu windykacyjnego powód nie mógłby go wygrać także wtedy, gdyby się okazało, że własność spornej nieruchomości nabyła osoba trzecia, nie byłby bowiem już w takim procesie czynnie legitymowany. Podobnie zasadniczy wpływ na bieg sprawy działowej musiałoby wywrzeć stwierdzenie organu administracyjnego, że gospodarstwo rolne lub jego część nabyła osoba trzecia.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.