III CZP 30/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN G. Bieniek.Sędziowie SN: B. Bladowski, J. Niejadlik (spraw.).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Warszawie przeciwko Skarbowi Państwa - Urzędowi Miasta i Gminy w Staszowie o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym po rozpoznania na posiedzeniu jawnym z dnia 13 kwietnia 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu postanowieniem z dnia 9 lutego 1989 r. sygn. I Cz 4/89 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.I.czy punkt 2c aneksu do Protokołu Wspólnej Komisji Rządu R.P. i Episkopatu z dnia 14 kwietnia 1950 r. (niepublikowany) można traktować jako akt prawny realizujący delegację ustawową zamieszczoną w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczaniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz. 87 z późn. zmianami), a w przypadku odpowiedzi twierdzącej,II.czy w drodze powództwa o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym zgromadzenie zakonne może skutecznie żądać wyłączenia od przejęcia na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa domowego do 5 ha przez zmianę wpisu właściciela w dziale II księgi wieczystej, czy też w sprawie wyłączenia musi podjąć decyzję odpowiedni organ administracji państwowejpodjął następującą uchwałę:Orzekanie o tym, czy gospodarstwo domowe do 5 ha danego zgromadzenia zakonnego zostało - w trybie określonym w ust. 3, w zw. z ust. 2 art. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz. 87) - wyłączone od przejęcia na własność Państwa, nie należy do właściwości sądów powszechnych (art. 4 tej ustawy, w zw. z art. 2 § 3 k.p.c.).Uzasadnienie faktyczneNieruchomości ziemskie o powierzchni 28.93,92 ha stanowiły własność Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Warszawie. Protokołem z dnia 22 marca 1950 r. stwierdzono, że zostały one - na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz. 87) - przejęte na własność Skarbu Państwa. Na podstawie zaświadczenia b. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Staszowie z dnia 18 stycznia 1962 r. za właściciela tego kompleksu gruntów - a więc i działki nr (...) o pow. 2.44 ha (KW Nr (...)) oraz działki nr (...) o powierzchni 2,56 ha (KW nr (...)) - wpisano w księdze wieczystej Skarb Państwa przy jednoczesnym wykreśleniu własności Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia. Działka nr (...) jest zabudowana domem zakonnym z kaplicą, budynkami gospodarczymi, jak też znajduje się na niej budynek Domu Pomocy Społecznej, a - stanowiącą z nią organizacyjną całość - działka nr (...) ma charakter użytku rolnego. Uznając - mimo opozycji pozwanego Skarbu Państwa - za trafny pogląd powodowego Zgromadzenia, że z mocy art. 2 ust. 2 i 3 tejże ustawy, w związku z punktem 2c (Aneksu nr 2 powołanego w pierwszym pytaniu - odzyskało ono własność nieruchomości oznaczonej jako działki nr (...)), położonej w K., wyrokiem z dnia 2 września 1988 r. uwzględnił Sąd Rejonowy w S. powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie jako właściciela tych działek powodowego Zgromadzenia w miejsce pozwanego Skarbu Państwa. Przy rozpoznawaniu rewizji strony pozwanej powstały dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienia prawne przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.Wpis w księdze wieczystej może odbiegać od rzeczywistego stanu prawnego. Jeżeli niezgodność jest skutkiem tego, że wpis jest od początku nieprawdziwy, to usunięcie tej niezgodności może nastąpić na podstawie orzeczenia wydanego na mocy art. 10 ust. 1 ustawy o ksw. i hip. W postępowaniu prowadzonym w trybie art. 10 ust. 1 tej ustawy ciężar udowodnienia niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym spoczywa na powodzie (art. 3 ust. 1 o ksw. i hip., art. 6 k.c.). Możność korzystania przezeń ze środków dowodowych ulega jednak ograniczeniu w sytuacji, gdy na uzasadnienie powództwa powołał zdarzenia, o których orzekanie zostało przekazane organom administracji państwowej. Nieprawdziwość istniejącego wpisu może bowiem wówczas wykazywać tylko dokumentami pochodzącymi od właściwego organu administracyjnego. Aktualizuje to potrzebę zajęcia stanowiska, jaki organ - sąd czy organ administracji państwowej - jest właściwy do rozstrzygnięcia o tym, czy gospodarstwa domowe do 5 ha zgromadzeń zakonnych zostały wyłączone od przejęcia na własność Państwa na podstawie powołanej już ustawy z dnia 20 marca 1950 r.Nie są rozpoznawane przez sądy powszechne sprawy cywilne, jeżeli przepisy szczególne przekazały je do właściwości organów administracji państwowej (art. 2 § 3 k.p.c.). Prawodawca, stanowiąc art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 1950 r., że nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych przechodzą z dniem 23 marca 1950 r. z mocy prawa na własność Państwa - zastrzegł w ust. 3 tego artykułu, że Rada Ministrów może wyłączyć od przejęcia inne także przedmioty majątkowe, aniżeli miejsca przeznaczone do wykonywania kultu religijnego, względnie będące budynkami mieszkalnymi stanowiącymi siedzibę związków wyznaniowych (ust. 2). Z tymi przepisami koresponduje pkt 2c powołanego Aneksu, według którego "gospodarstwa domowe do 5 ha związane bezpośrednio z terenem zgromadzeń zakonnych (...), jak również budynki gospodarcze znajdujące się na tej ziemi - nie będą przejęte przez Państwo". Jednakże, jedynie art. 4 ustawy zawiera uregulowania kompetencyjne. O tym, czy nieruchomość ziemska posiada charakter nieruchomości związku wyznaniowego (ust. 4), oraz czy stanowi gospodarstwo rolne proboszcza (ust. 2), jak i w przedmiocie przejęcia nadwyżki (ust. 3) orzekają - według tego przepisu - organy administracji państwowej. Unormowania te zaś dają podstawę do wniosku, że - jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 20 stycznia 1961 r. III CO 36/60 (OSPIKA 1962, nr 2, poz. 42) - mając na uwadze "cel i zadania, jakie ustawodawca zamierzał osiągnąć przez wydanie wymienionej ustawy, należy uznać, że prawodawca przekazał całokształt zagadnień wiążących się z jej wykonaniem właściwości władz administracyjnych".Prezentowaną wykładnię potwierdza § 2 pkt 19 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie określenia zadań i uprawnień należących do powiatowych rad narodowych i naczelników powiatów, które przejmują wojewódzkie rady narodowe i wojewodowie (Dz. U. Nr 17, poz. 94). Wspomniano już, że ust. 3 rozwija - i jest z nim ściśle powiązany - ust. 2 art. 2 omawianej ustawy. Przekazując do właściwości wojewodów orzekanie w przedmiotach, o których mowa w ust. 2 art. 2, wyłączył więc ustawodawca z drogi sądowego postępowania cywilnego orzekanie również o tym, czy gospodarstwo domowe 5 ha danego związku wyznaniowego zostało wyłączone od przejęcia na własność Państwa.Wyniki postępowania prowadzonego w tym przedmiocie przez organ administracji państwowej stanowią więc tu praeiudicium dla sporu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Wobec wykazania, iż o tym, czy gospodarstwo rolne do 5 ha danego związku wyznaniowego zostało wyłączone od przejęcia na własność Państwa, rozstrzyga organ administracji państwowej, odpadła potrzeba udzielenia odpowiedzi na pierwsze z przedstawionych pytań.Drugie z tych zagadnień rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).