III CZP 33/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: R. Czarnecki, J. Majorowicz. SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Danuty W. z udziałem Mariana W. o podział majątku wspólnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 25.I.1977 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. "1) Czy prawo najmu mieszkania funkcyjnego uzyskane przez pracownika staje się składnikiem majątku dorobkowego?2) Czy dopuszczalne jest połączenie postępowania o podział majątku wspólnego z postępowaniem o uregulowanie korzystania z mieszkania quo ad usum?3) Czy poza przypadkami określonymi w art. 58 § 2 k.r.o. dopuszczalny jest podział mieszkania quo ad usum po orzeczeniu rozwodu?"uchwalił:1. Prawo najmu mieszkania funkcyjnego, znajdującego się w zakładowym domu mieszkalnym zakładu górnictwa węglowego (art.63 ust. 2 pr.lok.), należy do obojga małżonków, jeżeli zamieszkują oni w tym mieszkaniu wspólnie albo jeżeli brak wspólnego zamieszkania jest następstwem trudności stawianych przez pracownika jako małżonkowi (art.9 ust.3 pr.lok.). 2. Podział od używania (podział quo ad usum) mieszkania wspólnego małżonków lub wspólnie przez nich zajmowanego jest dopuszczalny nie tylko w wyroku rozwodowym. 3. Dopuszczalne jest orzeczenie w jednym postępowaniu o podziale majątku wspólnego małżonków oraz o podziale mieszkania do używania. Uzasadnienie faktyczneKierując się interesem rodziny oraz mając na uwadze podstawową dla polskiego prawa rodzinnego zasadę równouprawnienia małżonków, prawo lokalowe przyjęło w art. 9 ust. 3 za zasadę przynależność prawa najmu lokalu mieszkalnego do obojga małżonków. Zgodnie mianowicie z tym przepisem małżonkowie zajmujący wspólnie lokal mieszkalny są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby umowa najmu została zawarta tylko przez jednego z nich lub przydział lokalu pozostającego w dyspozycji terenowego organu administracji państwowej nastąpił na rzecz jednego z małżonków. Od tej zasady mogą oczywiście występować wyjątki, uzasadnione np. szczególnym charakterem niektórych mieszkań. Jednakże wyjątek taki nie istnieje, gdy chodzi o prawo najmu mieszkania funkcyjnego znajdującego się w zakładowym domu mieszkalnym zakładu górnictwa węglowego (art. 63 ust. 2 pr. lok.), o jakie to mieszkanie chodzi w sprawie niniejszej. Żaden przepis wyjątku takiego nie przewiduje, a także nie sposób przyjąć jego istnienia w drodze wykładni. Przeciwnie, analiza przepisów wskazuje, że prawo najmu mieszkania w wymienionym domu powinno być z omawianego punktu widzenia traktowane tak samo jak prawo najmu lokalu znajdującego się w zwykłym domu mieszkalnym. Przede wszystkim dlatego, że zakładowy dom górnictwa węglowego nie różni się z omawianego punktu widzenia od innych domów zakładowych. W szczególności nie jest to dom, w którym ze względu na pracę najemcy lub usytuowanie budynku mieszkania mogłyby należeć tylko do pracowników (por. art. 46 pr. lok.).Jak to wynika z zacytowanego wyżej przepisu art. 9 ust. 3 pr. lok., przesłanką przynależności prawa najmu do obojga małżonków, w wypadku gdy umowę najmu zawarł tylko jeden z nich lub gdy przydział opiewa tylko na jednego małżonka, jest wspólne zamieszkiwanie małżonków w tym lokalu. Zasady współżycia społecznego wymagają jednak uznania, że brak tej przesłanki nie wyłącza traktowania najmu jako wspólnego, jeżeli małżonek, który nie zawarł umowy najmu lub na którego nie opiewa przydział lokalu, nie może w nim zamieszkać z tego powodu, że drugi małżonek mu to uniemożliwia. W żadnym bowiem razie wykładnia przepisu nie może tolerować samowoli i tym samym faworyzować tego z partnerów, który tej samowoli się dopuszcza. Ma to takie znaczenie, że małżonek, któremu uniemożliwiono wspólne zamieszkanie, może domagać się dopuszczenia go do tego zamieszkania. Odpowiada to poczuciu słuszności, zwłaszcza gdy się weźmie pod uwagę, że małżonek, który uzyskuje przydział, otrzymuje mieszkanie odpowiednio większe ze względu na potrzeby całej rodziny. Tak jest w każdym razie w sprawie niniejszej, gdyż uczestnik postępowania otrzymał mieszkanie (trzy pokoje z kuchnią o powierzchni 53 m kw.) z przeznaczeniem - według załącznika do umowy - dla niego, jego żony i jego syna.Powyższe rozumowanie uzasadnia pierwszą tezę uchwały.Jeżeli chodzi o tezę drugą, to należy przede wszystkim stwierdzić, że w orzecznictwie od dawna utrwalił się pogląd, w myśl którego podział przez sąd mieszkania quo ad usum jest zawsze dopuszczalny, niezależnie od tytułu, jaki przysługuje współuprawnionym do tego mieszkania; oczywiście w sytuacji, gdy wspólne korzystanie z mieszkania jest ze względu na występujące konflikty niemożliwe lub znacznie utrudnione. Co więcej, podział taki możliwy jest także w wypadku, gdy współkorzystającym nie przysługuje żaden tytuł prawny do mieszkania, a więc gdy są oni tylko jego współposiadaczami. Podstawę prawną takiego rozstrzygnięcia stanowią przepisy o zarządzie rzeczą wspólną (por. wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 28.IX.1963 r. III CO 33/62, OSNCP 1964, poz. 22), stosowane bądź bezpośrednio (gdy chodzi o podział mieszkania stanowiącego przedmiot współwłasności), bądź przez analogię (gdy współkorzystającym przysługuje inny tytuł prawny do mieszkania lub gdy są oni tylko jego współposiadaczami). Oczywiście, dotyczy to także prawa najmu lub innego prawa do lokalu mieszkalnego przysługującego współmałżonkom.Pod tym względem nowela do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z dnia 19.XII.1975 r., która m.in. dodała nowy § 2 do art. 58 tego kodeksu, nie wprowadziła żadnej zmiany. Znaczenie tego przepisu polega przede wszystkim (choć nie wyłącznie) na tym, że obecnie orzekanie o podziale mieszkania quo ad usum jest dopuszczalne także w wyroku orzekającym rozwód.Podział mieszkania małżonków quo ad usum jest jednak nadal dopuszczalny zarówno przed rozwodem, jak i po rozwodzie, jeżeli z jakiejkolwiek przyczyny sąd nie orzekł o tym podziale w wyroku rozwodowym. Rozstrzygnięcie takie sąd poza procesem rozwodowym wydaje w postępowaniu nieprocesowym według przepisów o zarządzie rzeczą wspólną.Jeżeli chodzi o tezę trzecią uchwały, to należy jeszcze dodać, że nie ma przeszkód, które by uniemożliwiały połączenie takiego postępowania z postępowaniem o podział majątku wspólnego małżonków, tak jedno bowiem jak i drugie postępowanie ma charakter postępowania nieprocesowego. Jeżeli przeto chodzi o prawo do mieszkania, które ze względu na swą istotę nie jest objęte podziałem majątku wspólnego (tak jak prawo najmu - por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31.VIII.1974 r. III CZP 8/74, OSNCP 1975, poz. 51), to każdy z małżonków może w sprawie o taki podział wystąpić z wnioskiem o dokonanie podziału mieszkania quo ad usum. Za takim rozwiązaniem przemawiają także względy ekonomii postępowania cywilnego.Do powyższego należy jeszcze dodać, że sąd, orzekający o podziale mieszkania quo ad usum, nakazuje także - stosując odpowiednio art. 624 k.p.c. - wydanie każdemu z małżonków tej części mieszkania, która została mu przyznana, a która jest we władaniu drugiego małżonka. Dotyczy to także sytuacji, gdy małżonek, któremu przyznano do używania część mieszkania, nie korzysta w chwili orzekania z mieszkania ze względu na trudności stawiane przez drugiego małżonka.Z tych zasad Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.