III CZP 36/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Miłkowski. Sędziowie SN: W. Łysakowski, Z. Marmaj (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława Ch. przeciwko Państwowemu Przedsiębiorstwu "DOM KSIĄŻKI" w R. o zawarcie umowy sprzedaży po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 19 marca 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy można przyjąć, że została zawarta umowa sprzedaży "Encyklopedii popularnej", PWN 1984, w cenie 2.500 zł między konsumentem a "Domem Książki" Przedsiębiorstwo Państwowe w sytuacji, gdy towar wystawiony do sprzedaży zaopatrzony był zastrzeżeniem: "sprzedaż zamknięta - przydział dla nauczycieli", a konsument oświadczył, że nabywa ten towar?"podjął następującą uchwałę:Oświadczenie nabywcy, że nabywa encyklopedię wystawioną w księgarni, nie powoduje zawarcia umowy sprzedaży w sytuacji, gdy wymieniony tytuł zaopatrzony był klauzulą: "sprzedaż zamknięta - przydział dla nauczycieli" umieszczoną w związku z porozumieniem zawartym między Ministrem Oświaty i Wychowania i Zrzeszeniem Księgarstwa w sprawie zaopatrzenia nauczycieli w niezbędne książki.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne zrodziło się na tle następującej sytuacji prawnej i procesowej. W księgarni prowadzonej przez Przedsiębiorstwo Państwowe "Dom Książki", w miejscu widocznym dla klientów wystawiona była encyklopedia jednotomowa PWN. Ekspozycja ta zaopatrzona była w wywieszkę o treści: "sprzedaż zamknięta - przydział dla nauczycieli". Powód Stanisław Ch., nie będący nauczycielem, wyraził chęć nabycia encyklopedii, a spotkawszy się z odmową, z przyczyn wynikających z klauzuli zamieszczonej na ekspozycji, wystąpił na drogę sądową z żądaniem nakazania pozwanemu przedsiębiorstwu "Dom Książki" sprzedania mu wspomnianego wydawnictwa.Sąd Rejonowy powództwo oddalił, opierając się na ustaleniu, że wspomniana księgarnia otrzymała 8 egzemplarzy encyklopedii z przeznaczeniem dla imiennie wskazanych nauczycieli szkół wiejskich i małych ośrodków. W myśl porozumienia zawartego między Ministrem Oświaty i Wychowania i Zrzeszeniem Księgarstwa przedmiotowe wydanie encyklopedii było przeznaczone dla nauczycieli pracujących na wsi i w małych ośrodkach. W związku z tym Zrzeszenie Księgarstwa pismem z dnia 28 marca 1984 r. poinformowało PP "Dom Książki" w R., że na potrzeby nauczycieli, o których mowa, z terenu województwa tarnobrzeskiego przeznacza się 763 egzemplarze encyklopedii. Wykaz osób, którym encyklopedia mogła być sprzedana, sporządziło i dostarczyło do PP "Dom Książki" Kuratorium Oświaty i Wychowania. W tej sytuacji - zdaniem Sądu Rejonowego - ekspozycja encyklopedii na półce sklepowej nie może być traktowana jako oferta i powód nie może skutecznie powoływać się na przepis art. 66 k.c. w związku z art. 543 k.c.Powyższy wyrok Sądu Rejonowego zaskarżył rewizją powód. Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu pytania prawnego zwrócił m.in. uwagę na to, że powód w istocie zwalcza skuteczność ograniczeń oferty co do osoby nabywcy oraz że odpowiedzi na wyłaniającą się wątpliwość można poszukiwać w dwóch rozwiązaniach.Przede wszystkim wobec znacznego deficytu towarów i braku równowagi rynkowej nie można - z powołaniem się na dyspozycję art. 64 k.c. - konstruować zobowiązania do zawarcia umowy sprzedaży tego właśnie towaru. Z drugiej strony wspomniane porozumienie zawarte między Ministrem Oświaty i Wychowania a Zrzeszeniem Księgarstwa nie ma oparcia w obowiązującym prawie i nie może być skuteczne względem powoda. W konkluzji Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że sprzedaż encyklopedii doszła do skutku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pozostawiając na uboczu sporną w doktrynie kwestię, czy w obowiązującym systemie prawno-organizacyjnym istnieje generalny obowiązek zawierania przez jednostki gospodarki uspołecznionej umów, których zawarcia żąda klient (osoba fizyczna), należy wskazać, że w pewnych sytuacjach obowiązek taki jest niewątpliwy. Obowiązek ten wynika przede wszystkim z wielu przepisów szczególnych, normujących kwestie z zakresu świadczenia usług na rzecz ludności. Chodzi tu w szczególności o usługi z zakresu przewozu publicznego, ubezpieczeń, usług bytowych itp. W związku z tym w doktrynie przeważa pogląd, że jednostka gospodarki uspołecznionej nie może w zasadzie wybierać sobie kontrahenta, lecz - mając przeważnie charakter monopolistyczny - ma obowiązek zawarcia umowy z każdym oferentem, jeśli tylko wykonanie leży w granicach jej możliwości. Z obowiązkiem zawarcia umowy spotykamy się także na tle umów o dzieło. Mianowicie po stronie tego, kto zawodowo trudni się załatwianiem czynności dla innych, istnieje obowiązek zawarcia umowy, chyba że niezwłocznie powiadomi dającego zlecenie o nieprzyjęciu zlecenia (art. 736 k.c.). Wreszcie obowiązek zawarcia umowy z każdym, kto tego żąda, spoczywa na tym, kto wystawia rzecz w miejscu sprzedaży na widok publiczny (art. 543 k.c.).W rozpatrywanej sprawie chodzi właśnie o ten ostatni przypadek. "Encyklopedia popularna", PWN 1984, była wprawdzie wystawiona w miejscu sprzedaży (księgarnia) na widok publiczny, jednakże ekspozycja ta była zaopatrzona klauzulą, że jest przeznaczona dla określonej grupy zawodowej (nauczycieli). Niezbędne jest zatem rozważenie, czy jest to oferta ad incertam personam w rozumieniu art. 543 k.c.Kształtowanie się szczególnych unormowań prawnych i praktyki w zakresie tzw. obrotu mieszanego, tzn. takiego, w którym odbiorcą towaru lub usługi jest osoba trudniąca się tym niezawodowo, natomiast świadczący usługę lub sprzedający towar realizuje swoje cele profesjonalne, miało i ma miejsce w szczególnych warunkach. Kształtowanie tych unormowań - poza kodeksem cywilnym - następuje z reguły w drodze wydawania przepisów o niższej randze, takich jak ogólne warunki umów sprzedaży, ogólne warunki świadczenia usług, umów wzorcowych itp. Na ich treść i kształt ma wpływ z jednej strony ogólnie odczuwalny deficyt towarów i usług, z drugiej zaś niekiedy monopolistyczna pozycja jednostek świadczących usługi lub wytwarzających określone dobra. Właśnie z braku dostatecznej podaży towarów i usług mamy do czynienia z tzw. rynkiem producenta. Wprawdzie nie wszystkie rozwiązania i praktyka płynąca z tej dominacji mogą być akceptowane i niezbędne jest przeciwstawianie się im, niemniej jednak w warunkach deficytu określonych dóbr i usług nie można odrzucać rozwiązań, które w ostatecznym efekcie mają na celu zagwarantowanie "rozdziału" tych dóbr w sposób społecznie akceptowany. Taki charakter mają unormowania o sprzedaży kartkowej, uprzywilejowanie młodych małżeństw, przedpłaty, uprzywilejowanie bibliotek w zakupie nowości itp. Sprzedaż w tej formie znajduje unormowanie w aktach prawnych o różnej randze. W tych unormowaniach jednak nie mieści się zawarte między Ministrem Oświaty i Wychowania i Zrzeszeniem Księgarstwa porozumienie w sprawie zaopatrzenia nauczycieli niektórych szkół w niezbędne książki, na podstawie którego sprzedawana była przedmiotowa encyklopedia. Wspomniane porozumienie należy traktować jako swoistą umowę o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, nie zaś jako akt administracyjny. Nie zachodzi zatem potrzeba rozważania, czy akt ten został wydany w granicach ustawowego upoważnienia.Do zadań Ministerstwa Oświaty i Wychowania należy m.in. dbałość o poziom zawodowy nauczycieli. Organ ten zatem uprawniony jest do podejmowania czynności, a w tym do zawierania umów, mających na celu zaopatrzenie nauczycieli w niezbędne wydawnictwa. Wspomniane porozumienie zostało zawarte w granicach kompetencji tego organu. Porozumienie to realizowało społecznie akceptowany cel. Nie ma zatem podstaw do podważania tego porozumienia. W konsekwencji należy uznać, że wystawienie encyklopedii w księgarni oraz zaopatrzenie jej w klauzulę, iż przeznaczona jest tylko dla nauczycieli, sprawiało, że wydawnictwo to straciło charakter rzeczy powszechnie dostępnej i nie była to oferta w rozumieniu art. 543 k.c.Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji uchwały.