III CZP 39/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: B. Łubkowski, F. Wesely (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Genowefy S. przeciwko Sabinie Ch. o wydanie przedmiotu zapisu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla Województwa Warszawskiego w Warszawie postanowieniem z dnia 1 kwietnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy zapis udziału w gospodarstwie rolnym jest innym zapisem przewidzianym przez art. 1067 § 2 k.c. i czy zgodnie z tymże przepisem może ulegać stosownemu obniżeniu?uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:Zapis udziału w gospodarstwie rolnym jest zapisem części gospodarstwa rolnego (art. 1067 § 1 k.c.).Uzasadnienie faktyczneSpadkobierca gospodarstwa rolnego może być stosownie do treści art. 1067 k.c. obciążony dwoma rodzajami zapisów. Pierwszy rodzaj to zapisy, których przedmiotem jest gospodarstwo rolne albo jego część (§ 1 art. 1067 k.c.), drugi - to inne zapisy.Z treści samego pytania prawnego przedstawionego Sądowi Najwyższemu, a częściowo z jego uzasadnienia wynika, że sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy do zapisu udziału w gospodarstwie rolnym stosuje się art. 1067 § 1 k.c. ze względu na to, że udział w gospodarstwie rolnym, zdaniem tego Sądu, nie jest równoznaczny z częścią gospodarstwa rolnego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego zapis udziału w gospodarstwie rolnym jest innym zapisem w rozumieniu art. 1067 § 2 k.c. Dlatego też do jego skuteczności nie trzeba tego, żeby zapisobierca odpowiadał warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy, ani tego, żeby zapis nie naruszał przepisów, które ograniczają podział gospodarstwa rolnego, co jest bezwzględną przesłanką ważności zapisu z art. 1067 § 1 k.c. Co najwyżej zapis taki, jeśli stanowi nadmierne obciążenie spadkowego gospodarstwa rolnego, ulega stosownemu obniżeniu.Z poglądem takim nie można się zgodzić.Przez pojęcie "innego zapisu" w rozumieniu art. 1067 § 2 k.c. nie można rozumieć zapisu udziału w gospodarstwie rolnym nie tylko ze względu na treść § 1 tego artykułu, ale przede wszystkim ze względu na cele, dla których wydane zostały przepisy szczególne o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, a których założeniem jest, żeby gospodarstwa rolne dziedziczyli rolnicy oraz żeby unikać ich rozdrobnienia poniżej ustalonych norm.Dlatego przedmiotem "innego zapisu" w rozumieniu art. 1067 § 2 k.c. może być - w stosunku do gospodarstwa rolnego - zapis pieniędzy i ruchomości wchodzących w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, jako należących do inwentarza żywego lub martwego, albo zapis zapasów tego gospodarstwa. Zapis tych przedmiotów nie powoduje rozdrobnienia gospodarstwa, a jeśliby nadmiernie obciążał spadkobiercę, to ulega stosownemu obniżeniu.Częścią gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 1067 § 1 k.c. jest tak fizyczna część tego gospodarstwa jak i ułamkowa. Część ułamkowa to nic innego jak udział w gospodarstwie rolnym oznaczony ułamkowo. Zapis takiego udziału jest więc zapisem części gospodarstwa rolnego. Należy przy tym zwrócić uwagę na konieczność wnikliwego interpretowania treści testamentu ustanawiającego zapis gospodarstwa rolnego lub jego części ułamkowej. Z reguły bowiem zapis taki to nic innego jak ustanowienie spadkobiercy, i to nie tylko ze względu na rzeczywistą wolę spadkobiercy, ale przede wszystkim ze względu na zasadę, że dziedziczenie gospodarstwa rolnego odbywa się niezależnie obok dziedziczenia ogólnego. Kwestia ta bliżej nie może być wyjaśniona, jako nie objęta pytaniem, podniesiona zaś została jedynie dla uwypuklenia - w drodze rozumowania a maiori ad minus - bezzasadności kwalifikowania zapisu udziału w gospodarstwie rolnym jako "innego" zapisu z art. 1067 § 2 k.c.Wyjaśnić trzeba, że norma art. 1067 § 1 k.c. obejmuje sytuację, w której spadkodawca dysponuje zarówno całością gospodarstwa rolnego, jak i tylko udziałem we wspólnym gospodarstwie. Zapis takiego udziału - poza zastrzeżeniami wyżej wywiedzionymi co do rzeczywistego jego charakteru jako ustanowienia spadkobiercy testamentowego - zgodnie z przyjętym tak w doktrynie jak i w orzecznictwie poglądem co do dziedziczenia udziałów w gospodarstwie rolnym, byłby traktowany jako zapis całego gospodarstwa rolnego (por. np. art. LVI § 3 przepisów wprowadzających k.c. co do dziedziczenia udziałów w spadkowym gospodarstwie rolnym).W niniejszej sprawie sytuacja jest bardziej skomplikowana. Spadkobierca był wyłącznym właścicielem działki Nr 447/437 o pow. 1,5350 ha w O. oraz współwłaścicielem nieruchomości Nr 446/436 o pow. 2,3318 ha również w O. w 1/4 części. Bezspornie obie te nieruchomości rolne były przez spadkobiercę lub mogą być objęte w jedną zorganizowaną całość gospodarczą i dlatego stosownie do treści § 2 ust. 1 rozp. RM z 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) muszą one być uważane za jedno gospodarstwo rolne. Z tego względu zapis - jak to przyjął Sąd Powiatowy - 1/4 części udziału spadkobiercy, czyli 1/16 części nieruchomości Nr 446/436, jest także niczym innym jak zapisem części spadkowego gospodarstwa rolnego.Z mocy więc art. 391 § 1 i 2 k.p.c. uchwalono udzielenie odpowiedzi jak wyżej.