III CO 50/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia W. Bryl.Sędziowie: F. Błahuta (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana P. przeciwko Helenie P. o umorzenie egzekucji, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 d.k.p.c.:1."Czy zapisobierca, który ze spadkowego gospodarstwa rolnego uzyskał zapis w postaci kwoty pieniężnej, określonej w testamencie jako równowartość pięciu morgów ziemi i na którego rzecz została następnie prawomocnym wyrokiem z dnia 12 czerwca 1963 r. w sprawie o wydanie zapisu zasądzona ta kwota od spadkobiercy gospodarstwa rolnego - traci prawo do nie uiszczonej dotychczas powyższej kwoty, jeżeli nie spełnia w ogóle przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. LXII przep. wprow.k.c.)?"w razie odpowiedzi przeczącej:2."Czy istnieje w opisanym wypadku możliwość obniżenia wspomnianej kwoty zapisu, jeżeli stanowiłaby ona nadmierne obciążenie spadkowego gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePrzepis § 1 art. 1067 k.c. dotyczy zapisu gospodarstwa rolnego lub jego części, przepis zaś § 2 tegoż artykułu innego zapisu. Przedmiotem zapisu objętym pierwszym paragrafem jest należące do spadku gospodarstwo rolne lub jego część. Tego rodzaju zapis może być dokonany tylko na rzecz osoby, która odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, i tylko o tyle, o ile zapis nie narusza przepisów, które ograniczają podział gospodarstwa rolnego należącego do spadku. Cel tych ograniczeń jest zrozumiały, zapisobierca bowiem nie może być w lepszym położeniu od spadkobiercy, gdy przedmiotem zapisu jest gospodarstwo lub jego część. Odmienne w tym względzie unormowanie pozostawałoby w sprzeczności z założeniami społeczno-gospodarczymi przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych i pozwalałoby w drodze zapisu na ich unicestwienie.Zapis, którego przedmiotem nie jest gospodarstwo rolne lub jego część, stanowi inny zapis w rozumieniu przepisu § 2 art. 1067 k.c. Nie podlega on ograniczeniom przewidzianym w § 1 art. 1067 k.c., które w tym wypadku uznał ustawodawca za zbędne. Jeżeli jednak taki zapis obciąża spadkobiercę gospodarstwa rolnego, to zapis jest wprawdzie dopuszczalny, ale tylko o tyle, o ile nie obciąża nadmiernie tego gospodarstwa. Gdyby tego zastrzeżenia nie wprowadzono, pozycja zapisobiercy byłaby niejednokrotnie lepsza od pozycji spadkobiercy uprawnionego do spłaty z gospodarstwa rolnego, ochrona zaś spadkobiercy gospodarstwa rolnego przed nadmiernym obciążeniem, istniejąca w zakresie spłat, nie byłaby zabezpieczona w odniesieniu do zapisów.Zapis kwoty pieniężnej jest innym zapisem podpadającym pod przepis § 2 art. 1067 k.c., choćby jej wysokość określono w testamencie według wartości oznaczonej liczby morgów ziemi należącej do spadku. W sprawie niniejszej, w której testament sporządzono w 1944 r., testator zmarł przed 5 lipca 1963 r. i prawomocnym wyrokiem zobowiązano spadkobiercę do wypłaty określonej kwoty pieniężnej jako wartości oznaczonej w testamencie liczby morgów ziemi - nie wymaga rozważenia problem, czy zapis tego rodzaju nie narusza przepisu art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. z 1949 r. Nr 45, poz. 332). Chodzi natomiast o to, czy przepis art. 1067 § 2 k.c. stosuje się również do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. i czy prawomocny wyrok wydany przed 5 lipca 1963 r. stoi na przeszkodzie obniżeniu zapisu stanowiącego nadmierne obciążenie gospodarstwa rolnego.Co się tyczy pierwszej kwestii, rozstrzyga ją norma z art. LV § 1 przep. wprow.k.c., według której do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego stosuje się przepisy tego kodeksu. Przez dziedziczenie rozumie się w tym przepisie również korzyść ze spadku w postaci zapisu, a zatem do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. stosuje się także przepis art. 1067 k.c. Dalsze przepisy przechodnie nie wprowadzają co do zapisu żadnego wyjątku od zasady wypowiedzianej w § 1 art. LV.Jeśli idzie o drugą kwestię, to prawomocny wyrok zasądzający należność z tytułu zapisu pieniężnego, wydany przed dniem 5 lipca 1963 r., nie rozważał, rzecz jasna, wysokości należności z punktu widzenia art. 1067 § 2 k.c. Ponieważ w przepisach przechodnich dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych ustawodawca w zasadzie nie wyłącza retroakcji mimo wydania przed dniem wejścia w życie przepisów szczególnych prawomocnych orzeczeń sądowych opartych na dawnym prawie spadkowym, a zarazem brak normy, która by stanowiła inaczej co do zapisów - przyjąć należy, że także prawomocnie zasądzony zapis podlega normie z art. 1067 k.c. Retroakcja natomiast odpada, jeżeli zapis został już wykonany (analogia do art. LXII przep. wprow.k.c.).