III CZP 4/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Krajewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Sztejn, w sprawie z powództwa Franciszka S. i Walerii S. przeciwko Wiktorowi i Walerii małżonkom M., Mariannie B., Ryszardowi M., Janowi M., Wiktorowi T., Franciszce O., Walerii P. i Antoninie M. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i o przeniesienie własności nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 18 lutego 1972 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 10 listopada 1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy podstawą powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 23 pr. rzecz.), skierowanego przeciwko osobie, która uzyskała wpis prawa współwłasności w księdze wieczystej na podstawie prawomocnego uwzględnienia jej roszczenia opartego na art. 231 § 1 k.c. może być kwestionowanie istnienia przesłanek tegoż roszczenia oraz czy z powództwem takim może wystąpić osoba, która równocześnie dochodzi własnego roszczenia opartego na art. 231 § 1 k.c. przeciwko innym osobom, tj. następcom prawnym właściciela tej samej nieruchomości?",uchwalił:W wypadku gdy jeden ze współposiadaczy samoistnych uzyskał na tej podstawie, że partycypował w budowie domu na cudzej nieruchomości udział we własności tej nieruchomości (art. 231 k.c.), drugi współposiadacz może w powództwie skierowanym przeciwko dotychczasowemu właścicielowi całej nieruchomości domagać się przeniesienia przysługującego mu jeszcze udziału, a w procesie przeciwko pierwszemu współposiadaczowi także pozostałej ułamkowej części nieruchomości, jeżeli twierdzi, że wyłącznie on wniósł budynek; obydwa roszczenia mogą być dochodzone w jednym pozwie skierowanym przeciwko obydwu współwłaścicielom, niezależnie od tego, czy i który z nich jest wpisany do księgi wieczystej. Uzasadnienie faktyczneNieformalną umową z dnia 5 września 1954 r. Franciszek i Waleria małżonkowie S. nabyli od Jana M. hipotekowaną parcelę budowlaną o powierzchni 1.382 m2, położoną w M. w powiecie W.Na parceli tej wybudowany został mieszkalny budynek jednopiętrowy, który według twierdzeń S. został wzniesiony wyłącznie przez nich i za ich środki finansowe. W pozwie z dnia 26 września 1969 r. Wiktor i Waleria małżonkowie M., czyli zięć i córka S., twierdząc, że na mocy umowy z dnia 8 sierpnia 1958 r. małżonkowie S. odstąpili im część swych praw do parceli oraz że za ich zgodą wybudowali pierwsze piętro domu, wystąpili o zobowiązanie formalnych właścicieli parceli, tj. spadkobierców Jana M., do przeniesienia na nich połowy współwłasności parceli pod wspomnianym domem.Wyrokiem z dnia 2 maja 1969 r. Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo, a powodowie na tej podstawie ujawnili swoje prawo współwłasności w księdze wieczystej nieruchomości.Franciszek i Waleria małżonkowie S. w pozwie z dnia 14 marca 1970 r., skierowanym przeciwko Wiktorowi M. oraz spadkobiercom Jana M., domagali się: a) usunięcia niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie wpisu prawa współwłasności nieruchomości na rzecz Wiktora i Walerii małżonków M.; b) zobowiązania spadkobierców Jana M. do przeniesienia na rzecz powodów własności całej nieruchomości, na której został zbudowany dom.Wyrokiem z dnia 11 czerwca 1971 r. Sąd Powiatowy oddalił powództwo.W toku rozpoznawania rewizji powodów od powyższego wyroku Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość prawna, sformułowana w przytoczonym w sentencji uchwały pytaniu.Uzasadnienie prawneRozpoznając przedstawione zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do art. 231 § 1 k.c. samoistny posiadacz gruntu w dobrej wierze, który wzniósł na cudzym gruncie budynek o wartości przenoszącej znacznie wartość zajętej na ten cel działki, może żądać, aby właściciel przeniósł na niego własność nieruchomości. Jeżeli zatem wszystkie przesłanki z art. 231 k.c. zostały spełnione, samoistny posiadacz może realizować swoje uprawnienie w drodze powództwa skierowanego przeciwko właścicielowi gruntu.W sprawie niniejszej zachodzi tego rodzaju szczególna sytuacja, że udział w parceli uzyskali na mocy wyroku sądowego małżonkowie Wiktor i Waleria M., co spowodowało, że w księdze wieczystej własność tej nieruchomości została wpisana w połowie na małżonków M. i w drugiej połowie na spadkobierców Jana M. W związku z tym nasunęła się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwość, czy powodowie mogliby dojść do własności działki w trybie przewidzianym przez art. 23 prawa rzeczowego. Wątpliwość ta wiąże się jednak tylko z błędnym sformułowaniem petitum pozwu.Po pierwsze, w sprawie nie zachodzi niezgodność pomiędzy treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym, skoro wpis małżonków W. jako współwłaścicieli parceli opiera się na prawomocnym wyroku i jest z nim zgodny. Po wtóre, wyrok wydany w trybie art. 23 pr. rzecz. ma charakter deklaratoryjny, gdy tymczasem dla powodów realne znaczenie ma tylko orzeczenie konstytutywne, przyznające im prawo własności. Nie bez znaczenia również jest okoliczność, że wyrok przyznający uprawnienia małżonkom M. nie wiąże powodów, skoro nie brali oni udziału w postępowaniu zakończonym prawomocnym wyrokiem. Okoliczność zatem, że małżonkowie M. uzyskali udział we współwłasności gruntu, nie stoi na przeszkodzie realizacji uprawnień powodów opartych na art. 231 k.c., a w szczególności przeszkody takiej nie stanowi wpis prawa własności, który przecież ma charakter tylko deklaratoryjny. Jednakże z powodu wytworzonego stanu rzeczy w sprawie mogą zachodzić dwie sytuacje.Powodowie mogą honorować uprawnienia małżonków M. i traktować ich jako samoistnych współposiadaczy. Wtedy przysługuje im oparte na art. 231 § 1 k.c. powództwo przeciwko spadkobiercom Jana M. o przeniesienie na nich tej części parceli, która nie została przyznana M.Powodowie mogą jednak pozostać przy pierwotnym twierdzeniu, że wyłącznie oni wznieśli budynek. Wtedy z uwagi na to, że wyrok wydany w sprawie I C 440/69 nie wiąże ich, gdyż nie brali udziału w poprzedzającym go postępowaniu, mogą żądać od spadkobierców Jana M., aby przenieśli na nich przysługujące im jeszcze części nieruchomości, a od małżonków M. pozostałej ułamkowej części. Ponieważ w sprawie chodzi o idealne części tej samej nieruchomości, nie ma przeszkód, aby obydwa roszczenia mogły być dochodzone w jednym pozwie skierowanym przeciwko obydwu współwłaścicielom - niezależnie od tego, czy i który z nich jest wpisany do księgi wieczystej.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na przedstawione w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.