III CZP 40/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: S. Gross, Z. Masłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zygmunta W. przeciwko Zofii i Stanisławowi małżonkom D. o eksmisję z gruntu, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 27 stycznia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku gdy pozwany nabył nieruchomość na podstawie nieformalnej umowy od spadkobiercy, który następnie nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, przysługuje mu prawo zatrzymania tej nieruchomości - do czasu zwrotu zapłaconej ceny czy też zadatku - w stosunku do spadkobiercy, który zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Osobie, która przed dniem 5 lipca 1963 r. nieformalną umową nabyła spadkową nieruchomość rolną od spadkobiercy, który następnie nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie przysługuje - ze względu na roszczenia oparte na tej umowie - prawo zatrzymania nieruchomości w stosunku do spadkobiercy, który zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Uzasadnienie faktyczneOrzekając wyrokiem z dnia 27.I.1969 r. eksmisję pozwanych z działki gruntu szczegółowo opisanej w sentencji, Sąd Powiatowy ustalił następujący stan faktyczny.Brat powoda, Stefan W., nieformalną umową z 1957 r. sprzedał pozwanym działkę gruntu o powierzchni 1 morgi, a siostra powoda, Aleksandra R., w tymże roku wydzierżawiła pozwanym drugą działkę o zbliżonym areale. Obie te działki pochodziły za spadku po Wojciechu W., ojcu powoda, i stanowiły nieruchomość rolną o powierzchni 1 ha 2.690 m2.Cała ta nieruchomość stała się na skutek dziedziczenia własnością powoda, który z tego tytułu dochodzi w pozwie niniejszym wydania mu nieruchomości przez pozwanych.Pozwani wyrazili zgodę na wydanie powodowi działki nabytej od Stefana W. z jednoczesnym wypłaceniem im kwoty 15.000 zł, stanowiącej równowartość 50 metrów żyta, której zwrot został zastrzeżony w umowie nabycia na wypadek unieważnienia tej umowy.Uwzględniając powództwo o eksmisję, Sąd Powiatowy wyraził pogląd, że skoro powód nie wywodzi swych praw do gruntu od brata swego Stefana W., to nie mogły przejść na niego również jego zobowiązania wynikające z zawartej z pozwanymi nieformalnej umowy, wobec czego obrona pozwanych oparta na prawie domagania się od powoda zwrotu kwoty zastrzeżonej w umowie jest nieuzasadniona.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanych, Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi zawartej w sentencji niniejszej uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarówno pod rządem przepisów kodeksu zobowiązań (art. 219 w związku z art. 130), jak i przepisów kodeksu cywilnego (art. 396 w związku z art. 497), prawo zatrzymania przedmiotu świadczenia w razie odstąpienia od umowy albo jej rozwiązania lub nieważności ma zastosowanie wyłącznie do świadczeń wzajemnych, a zatem wówczas, gdy każda ze stron jest zobowiązana względem drugiej do zwrotu świadczenia. Dla prawidłowej więc odpowiedzi na przedstawione pytanie konieczne jest przede wszystkim rozstrzygnięcie, czy spadkobierca zachowujący prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego ma obowiązek zwrotu ceny lub zadatku wpłaconych przez osobę trzecią na podstawie nieformalnej umowy zbycia nieruchomości spadkowej spadkobiercy, który nie zachował prawa dziedziczenia tego gospodarstwa.Umowa zawarta bez zachowania przepisanej formy nie ma skutków rzeczowych i rodzi jedynie zobowiązania osobiste kontrahentów. Przejście tych zobowiązań z kontrahenta na osobę trzecią może nastąpić bądź przez czynność prawną, bądź w wyniku innych zdarzeń, których skutkiem jest następstwo prawne osoby trzeciej, która wchodzi w prawa i obowiązki kontrahenta (np. dziedziczenie). Skutki takie natomiast nie powstają w sytuacji, gdy w związku z wprowadzonym ograniczeniem dziedziczenia gospodarstw rolnych gospodarstwo takie (wchodzące w skład spadku otwartego przed 5 lipca 1963 r.), na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 29.VI.1963 r., przeszło w drodze dziedziczenia na własność osoby innej niż ta, która przed wejściem w życie wymienionej ustawy uchodziła za spadkobiercę i właściciela tego gospodarstwa. Stosownie bowiem do przepisu art. 925 k.c. spadkobierca zachowujący na podstawie art. LVI i nast. przep. wprow. k.c. prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego nabywa spadek z chwilą jego otwarcia i jest następcą prawnym spadkodawcy, a nie osoby, która na podstawie przepisów dotychczasowych była poczytana za spadkobiercę.Jeśli chodzi o skutki czynności prawnych dotyczących spadku obejmującego gospodarstwa rolne i dokonanych przez osoby, które według przepisów obowiązujących przed dniem 5 lipca 1963 r. były traktowane jako spadkobiercy, to należy stwierdzić, że stosownie do art. LVII p.w.k.c. korzysta z ochrony prawnej zbycie udziału w spadku (i oczywiście zbycie całego spadku). Natomiast wobec braku szczególnego przepisu nie korzystają z ochrony prawnej zdziałane przez te osoby i dotyczące gospodarstwa rolnego czynności obligacyjne.W tych warunkach skoro ani z tytułu następstwa prawnego, ani na podstawie szczególnego przepisu ustawy nie przechodzą na spadkobiercę zachowującego prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zobowiązania wynikające z czynności prawnych zdziałanych przez osoby, które przed dniem 5 lipca 1963 roku traktowane były jako spadkobiercy gospodarstwa rolnego, to oczywisty stąd wniosek, że również wynikający z takiej czynności obowiązek zwrotu ceny lub zadatku nie przechodzi na spadkobiercę, który zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Wobec nieistnienia po stronie spadkobiercy zobowiązania, odpada konieczna przesłanka prawa zatrzymania przewidziana zarówno w art. 219 k.z. jak i w art. 496 k.c., co uzasadnia udzielenie na przedstawione pytanie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.