III CZP 45/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: S. Dmowski, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana S. przeciwko Januszowi S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 2 kwietnia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy może uzasadniać uznanie za konieczne przeprowadzenie dowodu ze świadków lub przesłuchania stron okoliczność, że dokonana bez zachowania formy pisemnej czynność prawna (pożyczka kwoty 50.000 zł) miała nastąpić pomiędzy najbliższymi członkami rodziny (braćmi)?"podjął następującą uchwałę:Nie jest wyłączona możność dopuszczenia przez Sąd - mimo sprzeciwu pozwanego - dowodu ze świadków lub z przesłuchania stron na fakt zawarcia w formie ustnej umowy pożyczki opiewającej na kwotę 50 000 zł w sytuacji, gdy umowa ta miała dojść do skutku między rodzeństwem. (art. 74, 75 § 1 k.c.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne dotyczy problematyki skutków prawnych szczególnej formy czynności prawnych, zastrzeżonej w ustawie dla celów dowodowych. Forma pisemna dla celów dowodowych była - jako wyjątek od zasady swobody wyboru formy oświadczenia woli przez osobę składającą to oświadczenie - znana kodeksowi zobowiązań (art. 110). Mając na względzie, że kolidowała ona z ciążącym na sądzie obowiązkiem wykrycia prawdy obiektywnej w procesie cywilnym i może prowadzić do pokrzywdzenia nie orientującej się w przepisach strony, ustawodawca nie przeniósł jej do przepisów ogólnych prawa cywilnego z 1950 r. Dowód ze świadków jednak jest mniej pewny od dowodu z dokumentu. Udokumentowanie czynności prawnych ułatwia kontrolę obrotu uspołecznionego. Poza tym sformalizowanie - w zakresie ograniczonym - czynności prawnych powinno prowadzić do wzmocnienia dyscypliny społecznej. Przywrócono więc w kodeksie cywilnym - w postaci złagodzonej - formę pisemną dla celów dowodowych. Taką formę przewiduje generalnie art. 75 § 1 k.c. dla czynności prawnych rozporządzających i zobowiązujących, jeżeli wartość przedmiotu czynności prawnej przenosi dziesięć tysięcy złotych. Ustawodawca utrzymał jednak ogólną zasadę, iż w razie niezachowania formy pisemnej - nawet w umowie zastrzeżonej (art. 76 k.c.) - dla celów dowodowych nie jest dopuszczalny dowód ze świadków ani dowód z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności (art. 74 § 1 k.c.). Zastrzegł jednak przy tym, że można korzystać z tych środków dowodowych, jeżeli obie strony wyrażają na to zgodę, jeżeli fakt dokonania czynności będzie uprawdopodobniony za pomocą pisma oraz jeżeli sąd uzna to za konieczne ze względu na szczególne okoliczności. To wskazuje, że czynność prawna, dokonana z pominięciem formy dla celów dowodowych, jest - i pod rządem przepisów kodeksu cywilnego - skuteczna, a tylko dla strony powstają utrudnienia w udowodnieniu faktu dokonania tej czynności. Wyraża je - na płaszczyźnie procesowej - art. 246 k.p.c.Interesująca z punktu widzenia rozstrzyganego zagadnienia prawnego sytuacja, w myśl której sąd może - mimo sprzeciwu pozwanego - dopuścić dowód ze świadków lub dowód z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności prawnej, o której mowa w art. 75 § 1 k.c., została zatem potraktowana przez ustawodawcę jako sytuacja wyjątkowa. Mimo to, tych kryteriów, które powinny rozstrzygać o dopuszczalności - w zasadzie wyłączonych - środków dowodowych, w tymże art. 74 § 2 k.c. w ogóle ustawodawca nie skonkretyzował, pozostawiając to uznaniu sądu. Z powołanego przepisu jednak wynika, że w grę mogą wchodzić tylko okoliczności ujawnione w danej sprawie. "Konieczność", nie zaś celowość, przemawia znów za wypowiedzią, że do tego nie jest wystarczający sam wzgląd wykrycia prawdy obiektywnej. Sąd jest przecież organem powołanym przez prawo materialne do stosowania sankcji za niezachowanie formy przewidzianej dla danej czynności prawnej przez to prawo. W piśmiennictwie prawniczym wypowiedziano pogląd, że ogóle zasady możliwości korzystania przez sąd z umocowania do dopuszczenia dowodu ze świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania w sposób nieformalny czynności prawnej wynikają z generalnych zasad instytucji ograniczeń dowodowych oraz powinny zapobiegać ujemnym następstwom tych ograniczeń. Mogą więc sądy tolerować ujemne następstwa wynikające dla strony z ograniczeń dowodowych w tych przypadkach, gdy nie koliduje to z zasadami współżycia społecznego i interesem państwa oraz da się pogodzić z podstawowymi zasadami wymiaru sprawiedliwości w sprawach cywilnych.To wskazuje, że sąd nie powinien odmawiać dopuszczenia dowodów, o których mowa w art. 74 § 2 k.c., w tych zwłaszcza przypadkach, w których przepisy k.p.c. nałożyły na ten organ szczególny obowiązek wykrycia prawdy obiektywnej. Takimi sprawami są przede wszystkim sprawy, w których jedną ze stron jest jednostka gospodarki uspołecznionej, sprawy alimentacyjne oraz sprawy odszkodowawcze (orzeczenie SN z dnia 18 maja 1978 r. III CRN 287/78 - OSNCP 1980, z. 1, poz. 9). Odstępstwo od ograniczeń dowodowych może usprawiedliwiać również wzgląd na szczególną ochronę interesu jednostki nie będącej jednostką gospodarki uspołecznionej. Ograniczenia dowodowe na rzecz dokumentu godzą - jak powiedziano - w osoby nie znające przepisów pracy. Stąd nie powinno być przeciwwskazań do zastosowania ulg w ograniczeniach dowodowych w sytuacji, gdy się okaże, że brak pisma jest następstwem nieświadomości jednej ze stron, a jej nieświadomość wykorzystała druga strona. W konsekwencji, można się zgodzić z - sugerowanym w uzasadnieniu pytania prawnego - poglądem, że nie jest wyłączone również liberalne podchodzenie do nie udokumentowanych czynności prawnych, dokonywanych między członkami komórki społecznej, darzącymi się - z uwagi na więź grupową - wyjątkowym zaufaniem. Odnosi się to do transakcji między członkami rodziny i między najbliższymi krewnymi. Doświadczenie życiowe przecież uczy, że zgodne rodzeństwo nie kwituje sobie odbioru drobnych pożyczek pieniężnych. W przeciwnym bowiem razie mogłoby dojść do rażącego pokrzywdzenia takich osób. Tego zaś nie dałoby się pogodzić z podstawowymi zasadami wymiaru sprawiedliwości.Mając na uwadze powyższe rozstrzygnął Sąd Najwyższy przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).