III CZP 46/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Zakrzewska. Sędziowie SN: W. Łysakowski, A. Wypiórkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana P. przeciwko Józefowi P. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 8 września 1987 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Legnicy postanowieniem z dnia 30 czerwca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkobierca, który w wyniku działu spadku otrzymał na własność gospodarstwo rolne położone w strefie szkodliwego działania huty i objęte planem późniejszego przymusowego wykupu - bezpośrednio po dziale dobrowolnie zbył hucie to gospodarstwo - zobowiązany jest w rozumieniu art. 1085 k.c. do wydania uzyskanych w ten sposób korzyści pozostałemu spadkobiercy - stosownie do jego udziału w tym gospodarstwie?"podjął następującą uchwałę:Zbycie w drodze umowy sprzedaży gospodarstwa rolnego, otrzymanego w wyniku działu spadku w związku z przeznaczeniem go do wywłaszczenia (art. 50 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - Dz. U. Nr 22, poz. 99) lub obowiązkowego wykupu (art. 27 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych - Dz. U. Nr 11, poz. 79 ze zm.), powoduje powstanie obowiązku rozliczenia się z uzyskanych korzyści, przewidzianego w art. 1085 k.c. Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Głogowie w sprawie sygn. (...) postanowieniem z dnia 31 sierpnia 1985 r. w drodze działu spadku otwartego w 1979 r. przyznał spadkowe gospodarstwo rolne o powierzchni 263 ha wnioskodawcy Józefowi P., obciążając go ratalną spłatą udziału brata uczestnika postępowania Jana P. w wysokości 282.114 zł. Wartość nieruchomości została ustalona na kwotę 830.278 zł na podstawie cen obowiązujących przy sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych i według cennika PZU. Grunty spadkowe położone są na terenie wsi, która - ze względu na pobliskie sąsiedztwo Huty Miedzi (...) i w związku z tym szkodliwość oddziaływań przemysłowych - przeznaczona została decyzją administracyjną do całkowitej likwidacji dla utworzenia sfery ochronnej wokół tego obiektu. Huta wypłaciła prowadzącemu gospodarstwo spadkowe wnioskodawcy, będącemu też jej pracownikiem, odszkodowanie za doznawane straty w uprawach. Podnosząc te okoliczności uczestnik postępowania Jan P., również zatrudniony w Hucie, domagał się przed Sądem bądź zawieszenia postępowania do czasu wywłaszczenia nieruchomości lub wykupu gruntu, bądź też odpowiednio wyższego oszacowania spadku. Sąd Rejonowy, dokonując działu spadku w sposób na wstępie podany, nie uwzględnił tych żądań, a w szczególności nie uznał, że możliwe jest ze względu na brzmienie art. 1078 k.c. ustalenie wartości nieruchomości spadkowej na podstawie wyższych cen. Również Sąd Wojewódzki w Legnicy, oddalając rewizję uczestnika Jana P. od postanowienia działowego, postanowieniem z dnia 13 lutego 1986 r. przyjął, że w sprawie o dział spadku nieruchomości rolnej nie mogą być stosowane ceny wywłaszczeniowe nawet wówczas, gdy istnieje realna możliwość wywłaszczenia w bliskim czasie.W dniu 18 czerwca 1986 r. Józef P. sprzedał (...) Kombinatowi Górniczo-Hutniczemu Miedzi (...) - Hucie Miedzi (...) otrzymaną w dziale spadku nieruchomość rolną za cenę 3.628.878 zł (...), w związku z czym w dniu 31 lipca 1986 r. Jan P. wytoczył przeciwko zbywcy powództwo o zapłatę kwoty 1.194.975 zł tytułem wydania stosownie do jego udziału spadkowego korzyści uzyskanych przez pozwanego ze sprzedaży. Sąd Rejonowy w Głogowie, oddalając powództwo przyjął, że art. 1085 k.c. nie może mieć w sprawie zastosowania, gdyż sprzedaż nieruchomości otrzymanej przez pozwanego w postępowaniu działowym nastąpiła dla uniknięcia wywłaszczenia (art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości - Dz. U. Nr 22, poz. 59). W takiej sytuacji, wymuszonej okolicznościami, nie można mówić o "zbyciu" w rozumieniu art. 1085 k.c.Sąd Wojewódzki w Legnicy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda, powziął poważną wątpliwość, która wyrażona została w przedstawionym na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnieniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:U podstaw znowelizowanego przez ustawę z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. z 1982 r. Nr 11, poz. 81) artykułu 1085 k.c. pozostaje nadal założenie, że spadkobierca, który w dziale spadku otrzymał gospodarstwo rolne, powinien kontynuować produkcję rolną, traktując to gospodarstwo jako swój warsztat pracy. Łagodzące rygory obrotu nieruchomościami rolnymi zniesienie zakazu zbywania otrzymanego gospodarstwa i zastąpienie tego zakazu mniej uciążliwym obowiązkiem rozliczenia się z pozostałymi spadkobiercami z uzyskanych korzyści ma w zamierzeniu ustawodawcy oddziaływać jako bodziec negatywny powstrzymujący nowego właściciela gospodarstwa od zamiaru jego wyzbycia się i umocnieniu zasady równego traktowania wszystkich spadkobierców dziedziczących gospodarstwa spadkowe. Pozostawiając zatem wyposażonemu spadkobiercy swobodę - w granicach prawa - w dysponowaniu gospodarstwem zgodnie z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, i interesem jednocześnie, ustawodawca nie chce dopuścić do wykorzystywania działu spadku jako środka prawnego "taniego uzyskania gospodarstwa rolnego celem jego sprzedaży z zyskiem bez konsekwencji wobec pozostałych spadkobierców, dziedziczących to gospodarstwo". Położenie akcentu na równe traktowanie - w granicach zasad działu spadkowego - interesu wszystkich spadkobierców nie może pozostawać bez wpływu na wykładnię treści zawartych w art. 1085 k.c.Nie powinno budzić wątpliwości, że zakresem wprowadzonego do tekstu art. 1085 k.c. pojęcia "zbycia" objęta została umowa sprzedaży wszystkich należących do otrzymującego gospodarstwo nieruchomości (gruntów), zarówno ze względu na językowe znaczenie nazwy tego pojęcia, jak i prawne jego rozumienie jako dyspozycji osoby uprawnionej (właściciela). Jest również oczywiste, że w obowiązującym stanie prawnym sprzedaż nieruchomości może oznaczać swobodną rezygnację przez spadkobiercę z dalszego prowadzenia otrzymanego w dziale gospodarstwa rolnego, może też jednak zostać spowodowana okolicznościami od zbywcy niezależnymi. Dzieje się to tak w szczególności wówczas, gdy ze względu na przemysłową dewastację środowiska i towarzyszące takiemu stanowi rzeczy decyzje administracyjne - jak w sprawie niniejszej - dalsze prowadzenie gospodarstwa okazuje się niemożliwe lub wysoce utrudnione, a sprzedaż zapobiega utracie prawa własności w drodze administracyjnej. Taka sytuacja może powstać m.in. na gruncie art. 8, 50 i 53 ustawy z dnia 26 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99; por. d. art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64), jak też - art. 27 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 11, poz. 79 ze zm.). Nie ma uzasadnionych racji, aby zasięg stosowania art. 1085 k.c. uzależnić od warunków, w jakich dochodzi do zbycia gospodarstwa rolnego w drodze umowy sprzedaży. Brak jest w tym przedmiocie dostatecznych argumentów zarówno z interpretacji semantycznej przepisu, jak i - co jest istotniejsze - z teleologicznego wyłożenia jego treści, dla której istotne znaczenie przedstawia kwestia zapobiegania odnoszeniu przez spadkobiercę, który w dziale otrzymał gospodarstwo rolne, nieuzasadnionych korzyści ze szkodą dla pozostałych spadkobierców, aczkolwiek w omawianych okolicznościach odpaść musi wzgląd na potrzebę utrwalenia spadkowego warsztatu rolniczego. Takie relatywne do warunków rozumienie sprzedaży jako zbycie zatarłoby kontury zakresu właściwego stosowania przepisu, a przez to wprowadziło element niejasności w prawne uregulowanie stosunków między spadkobiercami. Jeśliby w zamiarze ustawodawczym leżało wyłączenie spod działania art. 1085 k.c. wypadków sprzedaży wymuszonej możliwością wywłaszczenia lub obowiązkowego wykupu, to należałoby oczekiwać normatywnego wypowiedzenia się w tej kwestii.Trzeba zauważyć, że orzecznictwo Sądu Najwyższego, traktując nieruchomość zbytą na podstawie umowy przewidzianej w art. 6 ust. 1 poprzedniej ustawy wywłaszczeniowej jako nieruchomość wywłaszczeniową w rozumieniu art. 34 ust. 1 ustawy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 1985 r. III CZP 13/85 - OSNCP 1985, z. 12, poz. 188), nie odstąpiło od pojmowania takiej umowy jako czynności cywilnoprawnej, lecz jedynie ze względu na jej cel i bliższe niż obecnie powiązanie z wywłaszczeniem, będącym administracyjnym odjęciem prawa właścicieli (zbieżny zakres dopuszczalności sprzedaży, identyczność ceny i odszkodowania), zrównywało umowę z decyzją o wywłaszczeniu w odniesieniu do określonych skutków z tym związanych (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 20 lutego 1985 r. III AZP 8/84 - OSNCP 1985, z. 10, poz. 145). Wszystko zatem, co zostało powiedziane, skłania do przyjęcia jako słusznego wniosku, że określone sytuacyjnie motywy, które skłoniły spadkobiercę do sprzedaży gospodarstwa rolnego, nie mające znaczenia z punktu widzenia przesłanek ważności czynności prawnej, nie są też dostateczną podstawą do różnicowania na gruncie art. 1085 k.c. umów sprzedaży na te, które stanowią zbycie w rozumieniu tego przepisu, i na te, które takim zbyciem nie są. W obu wypadkach zachodzi potrzeba rozliczenia się zbywcy z pozostałymi spadkobiercami w takim znaczeniu, jaki wynika z obowiązku wydania korzyści (...)Wymaga podkreślenia, że z uwagi na obowiązującą od wielu lat zasadę oszacowania gospodarstwa rolnego w celu ustalenia wartości udziałów spadkowych (art. 1078 k.c.) oraz zmienione w ostatnich latach zasady ustalania ceny sprzedażnej nieruchomości przeznaczonych do wywłaszczenia częściej może dochodzić do sytuacji, iż także w wypadku sprzedaży wymuszonej okolicznościami zbywca uzyskuje znaczne korzyści, o czym przekonują również okoliczności sprawy niniejszej (ponad czterokrotny wzrost wartości nieruchomości). Odmienne od stanu prawnego z okresu obowiązywania uchylonej ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r., w którym ceny zrównane były z odszkodowaniem za wywłaszczenie ("ceny wywłaszczeniowe"), obecnie za grunt nabyty przez Państwo w drodze czynności prawnej, także przeznaczony do wywłaszczenia (i - jak należy sądzić - do obowiązkowego wykupu), płaci się cenę ustaloną przez strony w umowie zawartej na zasadach ogólnych, z tym jednak zastrzeżeniem, że rady narodowe stopnia podstawowego ustalają ceny maksymalne (por. art. 8 powołanej ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości). Wzrosła zatem odpłatność w formie ceny za grunty sprzedawane Państwu, co zaostrzyło problem korzyści, do których wydania zbywca byłby zobowiązany z mocy art. 1078 k.c. Nadal bowiem - i tym bardziej - ceny państwowych nieruchomości rolnych, ustalane zarządzeniem Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, obowiązujące w dacie spadku, są znacznie niższe, a uzyskiwana od Państwa jako kupującego odpłatność zbliża się do cen przyjmowanych w wolnym obrocie gruntami.Z powyższych wywodów dostatecznie wynika, że istotę rzeczy sprowadzić należy nie do tego, czy dana sprzedaż odpowiada pojęciu zbycia, lecz do tego, czy zbycie przyniosło spadkobiercy korzyść. W zakresie takich właśnie ocen sprawa warunków prowadzących do sprzedaży przedstawia znaczenie z punktu widzenia obowiązku wydania uzyskanych korzyści pozostałym spadkobiercom. Ze względu na różnorodność sytuacji życiowych, w których pozostaje zbywca gospodarstwa, pożądana jest pewna elastyczność w traktowaniu podlegających wydaniu korzyści i indywidualizacja wypadków. Niewątpliwie pojęcie uzyskania korzyści ma punkt odniesienia do zysku jako dodatniego salda majątkowego. Wiąże się z efektem ekonomicznym osiągniętym z transakcji. Nie zawsze jednak przyjęcie istnienia korzyści możliwe będzie wówczas, gdy ustalona w umowie cena, pomniejszona o obowiązujące zbywcę spłaty z udziałów spadkowych pozostałych spadkobierców, przewyższać będzie przyjętą w postępowaniu działowym wartość gospodarstwa spadkowego. Oparcie wyliczenia korzyści na matematycznym rachunku, tj. na określonym schemacie, może doprowadzić do rozstrzygnięć wadliwych ze względu na omówione zasady unormowania. Wspomniany stan rzeczy z reguły wystarczy do obciążenia zbywcy obowiązkiem wydania korzyści wówczas, gdy w wolnym wyborze pozbywa się on przyznanego mu w wyniku działu gospodarstwa rolnego. W takim bowiem razie spadkobierca powinien liczyć się z koniecznością poniesienia ewentualnych kosztów związanych ze zmianą warunków życia i przyjąć ryzyko z tym związane. Gospodarstwo spadkowe bowiem otrzymał w tym celu, aby prowadzić w nim produkcję rolną i najczęściej traktować je jako własne centrum życiowe. Innego zaś spojrzenia wymaga sytuacja spadkobiercy zmuszonego okolicznościami do sprzedaży gospodarstwa rolnego. W takim układzie same te okoliczności powodują konieczność poszukiwania przez zbywcę nowego uregulowania warunków życiowych, czy to w szczególności przez zakup nowego gospodarstwa, czy też przyjęcia zatrudnienia w innym dziale lub przez inne uformowanie warunków życia. Z tym wiąże się szereg kosztów pomniejszających uzyskany ze sprzedaży zysk, które bądź pozbawiają spadkobiercę korzyści, bądź je pomniejszają, a są niezbędne do zaspokojenia usprawiedliwionych potrzeb życiowych (np. mieszkaniowych). Takie koszty nie powinny ujść uwagi sądu przy ocenie, czy zbywający nieruchomość spadkobierca osiągnął korzyść, do której wydania byłby on zobowiązany wobec pozostałych spadkobierców, gdyż obciążenie zbywcy takim obowiązkiem nie może doprowadzić do obniżenia stopy życiowej w stosunku do stanu z daty sprzedaży. Nie można jednak wykluczyć, że także w okolicznościach sprzedaży ograniczonego wyboru prawidłowe okaże się w konkretnej sprawie ustalenie, że zbywca osiągnął korzyść. Najczęściej taki stan rzeczy powstanie w odniesieniu do sytuacji spadkobiercy, dla którego prowadzenie gospodarstwa rolnego nie było jedynym zajęciem i było także ubocznym, a wobec tego utrata gospodarstwa nie spowodowała radykalnej zmiany warunków życia zbywcy i jego rodziny. Powstaje wówczas możliwość wykorzystania uzyskanego kapitału na zaspokojenie potrzeb nie związanych z utratą gospodarstwa rolnego (np. na zakup samochodu osobowego) i podniesienia na wyższy poziom stopy życiowej.Godzenie na gruncie omówionych zasad interesu spadkobiercy, który otrzymał gospodarstwo rolne, z usprawiedliwionym interesem pozostałych spadkobierców, którym gospodarstwo nie zostało przyznane, pozwala na rozstrzygnięcie przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego w drodze podjęcia uchwały o treści jak w sentencji (art. 391 k.p.c.).