III CZP 13/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: J. Szachułowicz, M. Zakrzewska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zbigniewa B., Mieczysława B., Anny R. i Macieja S. przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Prezydenta Miasta G. i Polskiej Akademii Nauk w W. - Zarządowi Inwestycji w Z. o ustalenie i zwrot nieruchomości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 5 lutego 1985 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy powodowie jako następcy prawni właścicieli nieruchomości sprzedanej Skarbowi Państwa - Polskiej Akademii Nauk w W. w trybie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) mogą domagać się zwrotu nieruchomości na podstawie przesłanek wymienionych w art. 34 powołanej ustawy?2. Czy roszczenie o zwrot nieruchomości w całym rozmiarze, w jakim nie została użyta i jest zbędna dla celów, dla których została sprzedana w trybie art. 6 powołanej ustawy, ograniczają roszczenia osób trzecich do korzystania z nieruchomości?"podjął następującą uchwałę:Nieruchomość zbyta na podstawie umowy przewidzianej w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (tekst jedn.: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) jest nieruchomością wywłaszczoną w rozumieniu art. 34 ust. 1 ustawy. Warunkiem wytoczenia powództwa o zwrot takiej nieruchomości jest ostateczna decyzja organu administracji państwowej, stwierdzająca, że nieruchomość nie została zużyta w całości lub w części i jest zbędna na cele, dla których nastąpiło jej nabycie. Roszczenia o zwrot nieruchomości nie ograniczają uprawnienia osób trzecich do jej posiadania.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione w sentencji uchwały zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego.Aktem notarialnym z dnia 7 listopada 1972 r. rodzice powodów sprzedali Polskiej Akademii Nauk - Zarządowi Inwestycji w Z. na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 roku Nr 10, poz. 64) działkę gruntu, położoną przy ulicy Bałtyckiej w G., o obszarze 6.289 m2. Grunt ten przeznaczony był pod zaplecze będącego w budowie Zakładu Inżynierii Chemicznej i projektowano postawienie na nim pawilonu laboratoryjnego z salą audytoryjną i zapleczem socjalnym.Po ukończeniu budowy Zakładu Inżynierii Chemicznej w 1977 roku, ze względów oszczędnościowych, skreślono z planu inwestycji zabudowę działki, nabytej od rodziców powodów, i część tej działki o obszarze 2.013 m2 Prezydent miasta G. decyzją z dnia 19 maja 1982 r. przekazał w użytkowanie Rejonowemu Zarządowi Gospodarki Terenami w G.Po wydzieleniu 150 m2 na drogę w posiadaniu Polskiej Akademii Nauk pozostała reszta działki o obszarze 4.126 m2.Pozwem z dnia 6 marca 1984 r. powodowie wnieśli o zobowiązanie pozwanego Skarbu Państwa - Prezydenta miasta G. i Polskiej Akademii Nauk - Zarząd Inwestycji w Z. do zwrotu całej, nabytej w 1972 r. nieruchomości, jako zbędnej na cele, dla których nastąpiło jej nabycie.Sąd Rejonowy w Gliwicach oddalił powództwo, wychodząc z założenia, że powodowie, jako następcy prawni wywłaszczonego właściciela, nie posiadają czynnej legitymacji procesowej, gdyż roszczenie ich poprzednika prawnego ma charakter roszczenia administracyjnego i nie wchodzi w skład spadku.Rozpoznając rewizję powodów Sąd Wojewódzki w Katowicach powziął wątpliwość, czy różnica między przeniesieniem własności nieruchomości w trybie art. 6 ustawy o wywłaszczeniu i na podstawie decyzji administracyjnej orzekającej wywłaszczenie dotyczy tylko formy nabycia, czy też wywołuje odmienne skutki w zakresie żądania na zasadzie art. 34 ustawy zwrotu nieruchomości oraz czy przekazanie nieruchomości w posiadanie osób trzecich ma wpływ na roszczenie o jej zwrot.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy podejmując uchwałę o treści przytoczonej w sentencji zważył, co następuje:Przedstawione w pytaniu zagadnienia prawne były już przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego, który w uchwale składu siedmiu sędziów, podjętej w dniu 20 lutego 1985 r. III AZP 8/84 i wpisanej do księgi zasad prawnych, postanowił, że "nieruchomością wywłaszczoną w rozumieniu art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) jest także nieruchomość zbyta na podstawie umowy, przewidzianej przez art. 6 tej ustawy,. Sprawa o zwrot wymienionej nieruchomości (i o spowodowane nim rozliczenie) podlega rozpoznaniu na drodze sądowej. Rozstrzygnięcie takiej sprawy nie może nastąpić bez wydania ostatecznej decyzji organu administracji orzekającej, że nieruchomość nie została użyta i jest zbędna na cele, dla których nastąpiło jej nabycie".W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił, że ustawa o wywłaszczeniu nie ma charakteru nacjonalizacyjnego i jej rola ogranicza się do realizacji w indywidualnych wypadkach jednego z nadrzędnych celów, określonych w sposób wyczerpujący w art. 3 ustawy.Wywłaszczenie nieruchomości może nastąpić w drodze umowy zbycia nieruchomości, zawartej w trybie i na zasadach określonych w art. 6 ustawy, bądź przez wydanie ostatecznej decyzji administracyjnej orzekającej wywłaszczenie.Obie te formy przejścia własności nieruchomości wymienione są w ustawie o wywłaszczeniu jako realizujące cel wywłaszczenia i w sytuacji określonej w art. 34 ust. 1 ustawy zwrotowi na rzecz wywłaszczonego właściciela podlega zarówno nieruchomość wywłaszczona w trybie administracyjnym, jak i zbyta na podstawie art. 6 ustawy o wywłaszczeniu.Rozpatrzenie kwestii, czy nieruchomość nie została użyta i jest zbędna na cele, dla których nastąpiło jej nabycie, wchodzi w zakres władczej działalności Państwa, a zatem w każdym przypadku niezależnie od formy wywłaszczenia nieruchomości należy do właściwości organów administracji państwowej.Ostateczna decyzja tych organów stanowi przesłankę prejudycjalną rozstrzygnięcia sprawy przez sąd, albowiem zastrzeżenie właściwości organu administracyjnego do orzekania o zwrocie nieruchomości, zamieszczone w art. 34 ust. 2 ustawy, dotyczy tylko sytuacji, w której organ ten wydał decyzję o wywłaszczeniu.Artykuł 34 ustawy nie powierza organom administracji państwowej spraw o zwrot nieruchomości zbytych w trybie art. 6 ustawy, wobec czego sprawy o zwrot takich nieruchomości, jako sprawy cywilne, podlegają rozpoznaniu w drodze postępowania sądowego. Powołana uchwała usuwa podstawowe, przytoczone w pytaniu prawnym wątpliwości.Legitymację czynną w sprawach o zwrot nieruchomości mają wywłaszczeni właściciele, a także ich następcy prawni, gdyż roszczenie o zwrot nieruchomości, jako prawo majątkowe, na podstawie art. 922 § 1 k.c. wchodzi w skład spadku.Żądaniu zwrotu nieruchomości nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że instytucja lub przedsiębiorstwo państwowe, w których posiadaniu nieruchomość znajduje się, zajmują w procesie stanowisko odmienne od wynikającego z przesłanki prejudycjalnej.Uprawnień właściciela nieruchomości wywłaszczonej, a także jego następców prawnych, do żądania zwrotu nieruchomości wywłaszczonej nie ogranicza również przekazanie nieruchomości w użytkowanie innej jednostce organizacyjnej Skarbu Państwa lub przedsiębiorstwu państwowemu. Przedmiotem przekazania w trybie art. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159) może być tylko teren państwowy. Użytkownik przekazanej nieruchomości nie jest legitymowany biernie w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości i o spowodowane zwrotem rozliczenie.Stwierdzenie wyrokiem sądowym obowiązku Skarbu Państwa do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia prawa własności nieruchomości nabytej przez Skarb Państwa w trybie art. 6 ustawy o wywłaszczeniu i zobowiązanie do zwrotu nieruchomości stanowi podstawę do wydania decyzji o wygaśnięciu użytkowania terenu nie mającego już charakteru państwowego.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.