III CZP 49/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: SSN J. Majorowicz (spr.).Sędziowie SN: A. Gola, W. Kuryłowicz.Protokolant: T. Pyźlak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysława F. z udziałem Marii R. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości rolnej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 7 sierpnia 1984 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w S.postanowieniem z dnia 5 czerwca 1984 roku,do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w postępowaniu o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości rolnej przez posiadacza samoistnego (art. 4 ustawy z dn. 26 marca 1982 roku o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 11, poz. 81 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej - Dz. U. 1971 Nr 27, poz. 250 ze zm.) dopuszczalna jest kumulacja tego żądania z żądaniem stwierdzenia nabycia własności tej samej nieruchomości rolnej w drodze zasiedzenia (art. 172 kc)?"podjął następująca uchwałę:W postępowaniu o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości rolnej przez posiadacza samoistnego (art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 11, poz. 81 w związku z art. 1 ust. 2 ustawy uwłaszczeniowej - Dz. U. z 1971 r. Nr 2, poz. 250 ze zm.) nie jest dopuszczalna kumulacja tego żądania z żądaniem stwierdzenia nabycia własności tej samej nieruchomości rolnej w drodze zasiedzenia (art. 172 kc).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki w S. w trybie art. 391 kpc budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawca Władysław F. wniósł o stwierdzenie, że jako posiadacz samoistny nabył własność zabudowanej nieruchomości rolnej o powierzchni 1 ha, położonej w R., a na ostatniej rozprawie podtrzymując ten wniosek złożył alternatywne żądanie stwierdzenia, iż nabył własność tejże nieruchomości w drodze zasiedzenia.Sąd Rejonowy w C. postanowieniem z dnia 2 marca 1983 r. oddalił wniosek Władysława F. z art. 4 i 5 ustawy z 26 marca 1982 r. o zmianie Kodeksu cywilnego oraz o uchylenie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) stwierdzając, iż nie zachodzą przesłanki z art. 1 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.).Ustosunkowując się do żądania alternatywnego Sąd ten wyraził pogląd, że przekazane sądom powszechnym z dniem 6 kwietnia 1962 r. sprawy "uwłaszczeniowe" są rozpoznawane w szczególnym trybie, przez co nie jest możliwe łączne rozpoznanie takich wniosków z wnioskami o stwierdzenie zasiedzenia (art. 172 kc).Przy rozpoznaniu rewizji Władysława F., który zakwestionował powyższy pogląd, Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość, czy w postępowaniu o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości rolnej przez posiadacza samoistnego dopuszczalna jest kumulacja tego żądania z żądaniem stwierdzenia nabycia własności tej samej nieruchomości rolnej w drodze zasiedzenia.Rozważając przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne zauważyć należy, co następuje: Sprawy o uregulowanie własności gospodarstw rolnych zostały na podstawie art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81) przekazane sądom. Stosownie do art. 5 § 1 powołanej ustawy nabycie własności nieruchomości przez posiadacza samoistnego stwierdza sąd w postępowaniu nieprocesowym. W związku z tym nasuwa się zagadnienie, czy w tym postępowaniu możliwe jest zgłoszenie przez wnioskodawcę żądania komulatywnego w postaci wniosku o stwierdzeniu nabycia własności nieruchomości w drodze zasiedzenia. W postępowaniu nieprocesowym nie ma wyraźnego unormowania dopuszczalności łączenia w jednym postępowaniu rozpoznawania wniosków różnego rodzaju, poza art. 689 kpc, który zezwala na połączenie w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności. Stąd też jedynie poprzez art. 13 § 2 kpc należy sięgnąć do odpowiedniego unormowania tej kwestii w art. 191 kpc, który to przepis dopuszcza, jeżeli chodzi o różne roszczenia, możliwość ich łączenia, jeżeli po pierwsze te roszczenia nadają się do tego samego trybu postępowania oraz po drugie, o ile dla któregokolwiek z tych roszczeń nie jest przewidziane postępowanie odrębne ani też nie zachodzi niewłaściwość sądu według przepisów o właściwości bez względu na wartość przedmiotu sporu.Przy odpowiednim stosowaniu art. 191 kpc do postępowania nieprocesowego chodzi więc o odpowiedź, czy postawiony przez wnioskodawcę wniosek o stwierdzenie nabycia na podstawie powołanej wyżej ustawy z dnia 26 marca 1982 r. własności nieruchomości rolnej oraz wniosek kumulatywny o stwierdzenie nabycia własności w drodze zasiedzenia należą do tego samego trybu postępowania, a ponadto, czy dla pierwszego z tych wniosków nie jest przewidziane odrębne postępowanie.Niewątpliwie tak wniosek o stwierdzenie nabycia własności na podstawie powołanej ustawy, jak również wniosek o stwierdzenie nabycia własności w drodze zasiedzenia na podstawie art. 172 i nast. kc podlegają rozpoznaniu w trybie postępowania nieprocesowego. Jednakże inaczej już przedstawia się sprawa, jeżeli chodzi o drugi warunek kumulacji wniosków. Trafne bowiem podkreśla Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego pytania, że sprawy uwłaszczeniowe zachowuję wobec spraw o zasiedzenie wyraźną odrębność materialnoprawną i procesową.Wprawdzie jednak i drugie podlegają rozpoznaniu w postępowaniu nieprocesowym i należą do zakresu prawa rzeczowego, niemniej jednak zachodzące między nimi odrębności są wyraźne i to nie tylko w zakresie przesłanek materialnoprawnych, lecz także w zakresie samego postępowania. Zauważyć przede wszystkim należy, że postępowanie w sprawach o stwierdzenie nabycia nieruchomości rolnej przez samoistnego posiadacza w trybie "uwłaszczeniowym" zostało unormowane w ustawie szczególnej. Odmienne są przesłanki materialnoprawne dla stwierdzenia w tym trybie własności nieruchomości. W pewnym sensie sprawy o uwłaszczenie i sprawy o zasiedzenie wzajemnie się wyłączają.Jeżeli bowiem rolnik nabył już własność nieruchomości przez zasiedzenie przed wejściem w życie ustawy uwłaszczeniowej jego wniosek o uwłaszczenie podlega oddaleniu, skoro tryb uwłaszczenia dotyczy samoistnych posiadaczy, którzy w dniu 4.XI.1971 r. nie posiadali prawa własności danej nieruchomości rolnej.Odmienność postępowania wynika z konieczności badania przez Sąd odmiennych przesłanek materialnoprawnych, obowiązku określenia wysokości, sposobu i terminu spłat albo orzeczenia o zwolnieniu od obowiązku spłaty należności, a także obowiązku stwierdzenia powstania prawa dożywocia w sytuacji przewidzianej w art. 8 ustawy uwłaszczeniowej z 1971 r. Zauważyć ponadto należy, że sprawy o stwierdzenie nabycia własności na podstawie ustawy z 26 czerwca 1982 r. w rozpoznaje sad w składzie jednego sędziego, gdy tymczasem sprawy o zasiedzenie rozpoznawane są z udziałem ławników. Postępowanie to jest wolne od opłat sądowych (art. 5 § 4). Istotne różnice w zakresie postępowania zawarte są również w przepisach art. 6 i 8 ustawy. Z wyżej przytoczonych względów należy więc uznać, że oba postępowania są postępowaniami odrębnymi i kumulacja obu wniosków, a więc wniosku o stwierdzenie nabycia własności na podstawie ustawy z 26 marca 1982 r. oraz wniosku o zasiedzenie, jest niedopuszczalne. Również Sąd rozpoznając wniosek o stwierdzenie nabycia własności w drodze uwłaszczenia nie mógłby z urzędu stwierdzić nabycia własności przez zasiedzenie i odwrotnie.Natomiast należy się opowiedzieć, a to ze względu na ekonomię procesową, za możliwością zamiany przez wnioskodawcę jego żądania względnie też zgłoszenia przez niego żądania alternatywnego.