III CZP 51/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: S. Gross, H. Dąbrowski (sprawozdawca), J. Majorowicz, Z. Masłowski, J. Pietrzykowski, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL Z. Jędrzejczaka, rozpoznał wniosek Prokuratora Generalnego PRL z dnia 29 czerwca 1971 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy ustalona w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1965 r. sygn. III PO 40/64 zasada prawna, według której zakres obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej nieumyślnie przez pracownika przy wykonywaniu powierzonej pracy może być stosownie do okoliczności ograniczony, ma zastosowanie do odpowiedzialności regresowej funkcjonariusza państwowego wobec Skarbu Państwa lub państwowej osoby prawnej, opartej na przepisie art. 441 § 3 w zw. z art. 417 i 418 k.c., za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Ustaloną w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1965 r. III PO 40/64 zasadę prawną, według której zakres obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej nieumyślnie przez pracownika przy wykonywaniu pracy może być stosownie do okoliczności ograniczony, stosuje się także do przewidzianej w art. 441 § 3 w związku z art. 417 i 418 k.c. odpowiedzialności regresowej funkcjonariusza państwowego względem Skarbu Państwa lub państwowej osoby prawnej. Uzasadnienie faktyczneWymieniona w sentencji uchwała składu siedmiu sędziów SN III PO 40/64 z dnia 13.V.1965 r. (OSNCP 1966, poz. 88) rozstrzygnęła zagadnienie dopuszczalności miarkowania w obecnym stanie prawnym odszkodowania w sprawach ze stosunku pracy. Według ustalonej w tej uchwale zasady prawnej, "w stosunkach pracy zakres obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej nieumyślnie przez pracownika przy wykonywaniu powierzonej pracy może być stosownie do okoliczności - zwłaszcza ze względu na stopień zawinienia, stan majątkowy i rodzinny pracownika - ograniczony zgodnie z ukształtowaną w tych stosunkach zasadą ograniczonej odpowiedzialności pracownika (art. XII § 3 przep. wprow. k.c.). Takiego ograniczenia nie stosuje się do odpowiedzialności za szkodę w mieniu powierzonym pracownikowi z obowiązkiem wyliczenia się".W uzasadnieniu powyższej uchwały m.in. wskazano, że przepis art. XII przep. wprow. k.c. w § 1 zawiera zasadę, iż kodeks cywilny nie narusza przepisów ustawodawstwa pracy, a § 2 i 3 tego artykułu konkretyzują tę zasadę. Mianowicie w § 2 utrzymane zostały w mocy przepisy kodeksu zobowiązań, m.in. art. 441-477 k.z., które dotyczą umowy o pracę lub też wspominają w swej treści o stosunkach pracy. Nie utrzymano natomiast w mocy żadnego przepisu, który mógł odnosić się do stosunków pracy, ale w swej treści wyraźnie o stosunkach pracy nie wspominał. Zamiast tych przepisów § 3 art. XII przep. wprow. k.c. poleca stosować odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego, chyba że nie są one zgodne z zasadami prawa pracy. Do umów o pracę miały także zastosowanie przepisy o odszkodowaniu (a m.in. art. 158 § 1 k.z.), które nie zostały utrzymane w mocy dla stosunków pracy w § 2 art. XII przep. wprow. k.c. Rozstrzygając zagadnienie, czy - ze względu na zastrzeżenie zamieszczone w § 3 tego artykułu o odpowiednim stosowaniu do stosunków pracy przepisów kodeksu cywilnego, "chyba że nie są one zgodne z zasadami prawa pracy" - i w jakim zakresie dopuszczalne jest w sprawach przeciwko pracownikowi odstąpienie od zasady pełnego odszkodowania wyrażonej w art. 361 k.c., Sąd Najwyższy w uzasadnieniu cytowanej uchwały z dnia 13.V.1965 r. wskazał, iż przepis art. 158 § 1 k.z., który - przede wszystkim ze względu na stopień winy i stan majątkowy sprawcy szkody - dawał podstawę do miarkowania odszkodowania, był również przepisem stosowanym w stosunkach pracy i sposób jego stosowania kształtowały zasady prawa pracy. Sąd Najwyższy uznał zatem za dopuszczalne, w zakresie wskazanym w sentencji uchwały z dnia 13.V.1965 r., ograniczenie obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przez pracownika przy wykonywaniu powierzonej mu pracy.Udzielenie odpowiedzi na przytoczone na wstępie niniejszej uchwały pytanie prawne wiąże się z zagadnieniem podstaw prawnych i charakteru roszczeń Skarbu Państwa lub państwowej osoby prawnej w stosunku do funkcjonariusza państwowego z tytułu naprawienia - z mocy art. 417 lub 418 k.c. - szkody wyrządzonej przez niego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności.Jak to już wyjaśniono wiążąco w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej SN z dnia 15.II.1971 r. III CZP 33/70, zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie odpowiedzialności Skarbu Państwa oraz państwowych osób prawnych za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (OSNCP 1971, poz. 59), koniecznymi przesłankami odpowiedzialności przewidzianej w art. 417 i 418 k.c. są m.in. zawinione działanie (zaniechanie) funkcjonariusza państwowego oraz wyrządzenie szkody przy wykonywaniu przez funkcjonariusza powierzonej mu czynności. Skarb Państwa odpowiada nie zamiast funkcjonariusza, lecz za funkcjonariusza, a zatem wówczas, gdy odpowiedzialność ponosi funkcjonariusz osobiście. Skarb Państwa nie ma zdolności deliktowej. Nie odpowiada za winę własną. Nawet bowiem wtedy - jak wskazano w cytowanych wytycznych - gdy szkoda została wyrządzona z winy organu, Skarb Państwa odpowiada za winę funkcjonariusza działającego w charakterze organu jak za czyn cudzy. Odpowiedzialność Skarbu Państwa i funkcjonariusza jest z mocy art. 441 § 1 k.c. solidarna.Zgodnie z dyspozycją art. 441 § 3 k.c. Skarb Państwa, jeżeli naprawił szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państwowego z jego winy przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, ma zwrotne roszczenie do funkcjonariusza będącego sprawcą szkody.Przepis art. 441 § 3 k.c. jest przepisem szczegółowym w stosunku do ogólnego przepisu art. 376 k.c. Jednakże wyrażona w tym ostatnim przepisie ogólna zasada, uzależniająca uprawnienia regresowe od treści istniejącego między współdłużnikami solidarnymi stosunku prawnego, rzutuje na wykładnię przepisu art. 441 § 3 k.c., która nie może być czysto werbalna i wymaga uwzględnienia przepisów i ustalonych zasad prawnych, regulujących zbliżony zakres zagadnień.Przy werbalnym traktowaniu art. 441 § 3 k.c. dochodziłoby się do takiego wyniku, że wierzyciel regresowy, w związku z zasadą pełnej kompensacji wyrażoną w art. 361 k.c., ma zawsze zwrotne roszczenie do sprawcy szkody w wysokości świadczenia dokonanego na rzecz poszkodowanego i że żadne ograniczenie wysokości tego roszczenia nie wchodzi w grę. Tak jednak nie jest.Należy bowiem uznać za usprawiedliwione wyrażone w doktrynie i w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko, że odpowiadający za cudze długi nie może domagać się od sprawcy więcej, niż ten byłby zobowiązany zapłacić bezpośrednio poszkodowanemu, gdyż wynika to z istoty regresu. Zasada ta nabiera znaczenia z uwagi na przepis art. 440 k.c. Wprawdzie dotyczy on stosunków między osobami fizycznymi, jednakże przepis ten nie jest obojętny z punktu widzenia określenia zakresu roszczenia regresowego. Jeżeli bowiem, jak to m.in. wskazano w uzasadnieniu uchwały SN III CZP 76/70 z dnia 15.XII.1970 r. (OSNCP 1971, poz. 128), zachodziłyby przesłanki do obniżenia roszczenia poszkodowanego względem sprawcy szkody na podstawie art. 440 k.c., to wówczas zgodnie z powyższym wskazaniem roszczenie regresowe ograniczałoby się do wysokości tak obniżonego roszczenia odszkodowawczego.Omówiona droga pośredniego uwzględnienia art. 440 k.c. przy ustalaniu wysokości roszczenia regresowego pozwala już na ograniczenie tej wysokości w wypadkach, gdy poszkodowaną jest osoba fizyczna.Przy ocenie roszczeń regresowych osoby odpowiedzialnej za cudzy czyn należy jednak mieć na uwadze, że wyrządzenie szkody osobie trzeciej, jak to podniesiono w doktrynie, może stanowić również naruszenie zobowiązania umownego wobec powoda (por. art. 471 k.c.) i że najczęściej wchodzi w rachubę stosunek pracy, przy czym wyrządzenie szkody wierzycielowi regresowemu aktualizuje się z chwilą naprawienia szkody wyrządzonej osobie trzeciej.Cytowana uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 13.V.1965 r. zajmuje się tylko stosunkiem między pracownikiem a pracodawcą, a nie między pracownikiem jako sprawcą szkody wyrządzonej osobie trzeciej a pracodawcą, który tę szkodę naprawił i tym samym stał się wierzycielem regresowym pracownika. Jeżeli jednak chodzi o zagadnienie stosowania tej samej zasady (dopuszczalności ograniczenia odszkodowania) do roszczeń regresowych, to wszystkie argumenty, jakimi operuje wskazana uchwała z dnia 13.V.1965 r., jak w szczególności konieczność ochrony zarobków pracownika, niemożność obciążania go ryzykiem i nieadekwatność w stosunku pracy zasady pełnej kompensacji z art. 361 k.c., odgrywają tę samą zupełnie rolę. Można też sobie wyobrazić sytuacje, w których pracownik - nawet przy małym stopniu winy - jednym czynem wyrządzi szkodę zarówno bezpośrednio pracodawcy, jak i osobie trzeciej, która to szkoda wskutek jej naprawienia przez pracodawcę wywoła jego szkodę pośrednią i tym samym zrodzi roszczenie regresowe, mające również charakter odszkodowawczy. Różne traktowanie tych dwóch pozycji odszkodowania, jakiego pracodawca mógłby w takiej sytuacji dochodzić od pracownika, nie dałoby się niczym usprawiedliwić i byłoby niezrozumiałe.Pojęcie pracownika w rozumieniu uchwały z dnia 13.V.1965 r. i w ogóle ustawodawstwa pracy nie jest identyczne z określeniem funkcjonariuszy państwowych w rozumieniu art. 417 § 2 k.c. Jak to m.in. stwierdzają cytowane wytyczne SN z dnia 15.II.1971 r., osób powołanych w drodze wyboru do organu państwowego, jak np. radni, ławnicy, "nie łączy z organami państwa stosunek pracy, a jedynym źródłem ich obowiązków i uprawnień jest wybór dokonany w sposób przewidziany w ustawie". Podobnie nie pozostają w stosunku pracy z reguły osoby działające na zlecenie w rozumieniu powyższego przepisu.Przy jednolitym wszakże unormowaniu odpowiedzialności Państwa za funkcjonariuszy objętych dyspozycją ostatnio cytowanego przepisu i w konsekwencji całości przytoczonych w wytycznych wskazań, na pytanie: czy zasada prawna przyjęta w uchwale z dnia 13.V.1965 r. III PO 40/64 ma zastosowanie do roszczeń regresowych z art. 441 § 3 w związku z art. 417 i 418 k.c. przysługujących Skarbowi Państwa (państwowej osobie prawnej) względem osób, które wyrządziły szkodę osobie trzeciej przy wykonywaniu powierzonych im czynności - usprawiedliwione jest w myśl zasady ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio udzielenie odpowiedzi twierdzącej.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.