III CZP 53/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Świeboda, A. Wypiórkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisławy T. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w W. o przyjęcie w poczet członków spółdzielni po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 17 czerwca 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy art. 216 § 2 prawa spółdzielczego jest przepisem bezwzględnie obowiązującym niezależnie od czasu przeterminowania przez b. małżonków zawiadomienia spółdzielni o sposobie zadysponowania wspólnym lokalem spółdzielczym (art. 216 § 1 prawa spółdzielczego) i niezawiadomienie o rozwodzie?2. Czy bez wyczerpania drogi z art. 216 § 2 prawa spółdzielczego spółdzielnia może ostatecznie pozbawić jedno z b. małżonków spółdzielczego prawa do lokalu?"podjął następującą uchwałę:1. Niedokonanie przez b. małżonków w terminie jednego roku - przewidzianego w art. 216 § 1 prawa spółdzielczego - obowiązku powiadomienia spółdzielni mieszkaniowej o ustaniu ich małżeństwa wskutek rozwodu lub unieważnienia, wskazania, któremu z nich przypadło spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego lub przedstawienia dowodu wszczęcia postępowania sądowego o podział tego prawa, a także złożenia deklaracji członkowskiej przez małżonka nie będącego członkiem, któremu przypadło prawo do lokalu, nie uprawnia spółdzielni do podjęcia uchwały o wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu bez wyczerpania trybu przewidzianego w § 2 tego przepisu, tj. bez wyznaczenia im dodatkowego, nie krótszego niż trzy miesiące terminu do dokonania powyższych czynności.2. Podjęcie uchwały o wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu bez wyczerpania trybu przewidzianego w art. 216 § 2 prawa spółdzielczego może wchodzić w grę jedynie w razie istnienia podstaw do przyjęcia, że dokonanie czynności przez b. małżonków lub jedno z nich po znacznym przekroczeniu terminu naruszałoby w konkretnych okolicznościach zasady współżycia społecznego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi o treści przytoczonej w sentencji uchwały miał na uwadze, co następuje:Artykuł 216 prawa spółdzielczego zamieszczony jest w przepisach ogólnych odnoszących się do spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego, a więc zarówno prawa lokatorskiego, jak i własnościowego. Normuje on z jednej strony obowiązki członka i byłego jego małżonka (lub członków, jeżeli oboje b. małżonkowie byli członkami) po ustaniu małżeństwa wskutek rozwodu lub unieważnienia (§ 1), oraz obowiązki i uprawnienia spółdzielni na wypadek niedokonania obowiązków przez b. małżonków (§ 2).Przewidziany w § 1 art. 216 prawa spółdzielczego obowiązek b. małżonków powiadomienia spółdzielni w terminie jednego roku - od ustania małżeństwa na skutek rozwodu lub unieważnienia (przepis ten nie dotyczy ustania małżeństwa na skutek śmierci jednego z małżonków) - pozostaje w ścisłym związku z wyrażoną w art. 215 § 1 tego prawa zasadą, iż spółdzielcze prawo do lokalu może należeć tylko do jednej osoby albo do małżonków, w świetle której niedopuszczalne jest, by prawo to (poza okresem przejściowym) należało do kilku osób. Ponieważ celem przepisu nie jest pozbawienie b. małżonków prawa do lokalu mieszkalnego, ale jedynie uporządkowanie stanu prawnego, obowiązek b. małżonków określono jako powinność. Zakreślając przy tym terminy do dokonania przewidzianych w § 1 art. 216 prawa spółdzielczego powinności, nie opatrzono ich sankcjami bezpośrednio, lecz przeciwnie zastosowanie sankcji w postaci podjęcia uchwały o wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu wyraźnie uzależniono od uprzedniego wyznaczenia b. małżonkom przez spółdzielnię dodatkowego terminu, nie krótszego niż trzy miesiące, i od uprzedzenia o skutkach, jakie może spowodować niezachowanie tego terminu dodatkowego, a nie terminów określonych w samej ustawie (§ 2).Z porównania powinności nałożonych na b. małżonków z obowiązkami i uprawnieniami spółdzielni wynika jednoznaczny wniosek, że niedokonanie przez b. małżonków ciążących na nich powinności nie uprawnia spółdzielni do podjęcia uchwały o wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu bez wyczerpania trybu przewidzianego w art. 216 § 2 prawa spółdzielczego, tj. bez wyznaczenia im dodatkowego, nie krótszego niż trzy miesiące, terminu do wskazania, któremu z b. małżonków przypadło spółdzielcze prawo do lokalu, do przedstawienia dowodu wszczęcia postępowania o podział tego prawa, a także do złożenia deklaracji członkowskiej przez małżonka nie będącego członkiem, któremu prawo do lokalu przypadło. Przepis § 2 art. 216 prawa spółdzielczego dotyczy przecież tylko takich wypadków, gdy b. małżonkowie nie uczynią zadość ciążącym na nich obowiązkom.Twierdzenie spółdzielni, że może ona zakreślić dodatkowy termin tylko wówczas gdy b. małżonkowie, z których co najmniej jedno z nich jest jej członkiem, powiadomią ją o rozwodzie lub o unieważnieniu małżeństwa w terminie rocznym przewidzianym w § 1 art. 216 prawa spółdzielczego i że nieuczynienie przez nich zadość tej powinności pociąga za sobą wygaśnięcie ich uprawnień, a zwalnia z obowiązku zakreślenia terminu dodatkowego i uprawnia do podjęcia uchwały o wygaśnięciu prawa do lokalu, nie znajduje uzasadnienia w brzmieniu przepisu. Także cel art. 216 prawa spółdzielczego, a mianowicie zapobieganie temu, by małżonkowie nie utracili prawa do lokalu tylko na skutek nieudolności, czy też nieznajomości przepisów, rysuje się w sposób szczególnie jaskrawy w stosunku do b. małżonków, którym przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego, a więc ograniczone prawo rzeczowe, czyli prawo zbliżone, z ekonomicznego przynajmniej punktu widzenia, do prawa własności. Absolutnie nie do przyjęcia jest, by b. małżonkowie mogli utracić to prawo na skutek swojej nieporadności i nieznajomości przepisów. Z istoty stosunku członkostwa wynika obowiązek spółdzielni dbałości o interesy członków. Organa spółdzielni nie czyniąc nic dla wyjaśnienia, czy lokale spółdzielcze zajmowane są przez osoby, którym przysługują uprawnienia, nie mogą powoływać się na zaniechanie członków. Jeżeli weźmie się pod uwagę, że spółdzielni dysponują aparatem administracyjnym, a także dozorcami domów, to należy dojść do wniosku, iż kontrola stanu zamieszkania poszczególnych lokali nie przekracza ich możliwości.Powyższe względy uzasadniają odpowiedź na pytanie pierwsze przytoczone w sentencji uchwały. Odpowiedź ta udzielona została bez rozważenia, czy poczynione przez Sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne są prawidłowe, a w szczególności bez rozważenia twierdzenia pozwanej Spółdzielni, iż powódka z b. mężem dokonali - po rozwodzie - podziału całego majątku, w tym również wchodzącego w skład tego majątku spółdzielczego prawa do lokalu, i że wyprowadzenie się powódki z dzieckiem do innego lokalu, a pozostanie w lokalu, którego spór dotyczy, b. męża, równa się wskazaniu go jako tego, któremu prawo do lokalu przypadło. Ponieważ wskazanie jednego z b. małżonków nie musi być dokonane w ściśle określonej formie, nie można wykluczyć również wskazania w drodze odpowiedniego zachowania się małżonków wobec spółdzielni.Kwestia, o ile małżonkowie (jedno z nich) przekroczyli terminy przewidziane w § 1 art. 216 prawa spółdzielczego, nie ma decydującego znaczenia dla możliwości podjęcia przez spółdzielnię uchwały o wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu bez wyczerpania trybu przewidzianego w § 2 tego przepisu. Nie można jednak powiedzieć, że nie ma to żadnego znaczenia. Upływ długiego okresu może w konkretnych okolicznościach stanowić podstawę do odstąpienia przez spółdzielnię od zakreślenia b. małżonkom terminu do dokonania czynności przewidzianych w § 1 art. 216 prawa spółdzielczego i do podjęcia na podstawie § 2 tego prawa uchwały o wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu. Możliwość taka jednak będzie wchodziła w grę tylko w razie istnienia podstaw, że korzystanie przez małżonków lub jedno z nich z uprawnienia określonego w art. 216 § 1 naruszałoby zasady współżycia społecznego. Mogłoby to mieć miejsce np. w razie zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych przez b. małżonka żądającego przydzielenia mieszkania, opuszczenia mieszkania przez oboje b. małżonków i wynajęcia go bez zgody spółdzielni osobie trzeciej oraz w okolicznościach podobnych. Skonkretyzowanie tych okoliczności, tak jak innych, do których może mieć zastosowanie art. 5 k.c., nie jest możliwe. Przesądza to o możliwości udzielenia jedynie ogólnej odpowiedzi na pytanie drugie.