III CZP 54/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Trybulski, W. Maruczyński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Adama P. przeciwko Lucynie K., Lucjanowi K., Halinie M., Janinie T. i Irenie L. o umorzenie i obniżenie spłat, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi - Ośrodek w Piotrkowie Trybunalskim postanowieniem z dnia 22 czerwca 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy w niniejszej sprawie ma zastosowanie przepis art. 2 § 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252)?2. Czy przepis ten odnosi się do postępowania o dział spadku i zniesienie współwłasności, rozstrzygniętego prawomocnym postanowieniem przed wejściem w życie wyżej wymienionej ustawy, oraz do opłat zasądzonych w tym postępowaniu?3. Jeżeli mają zastosowanie przepisy ustawy wymienionej w punkcie 1, to w jakim trybie powinno toczyć się postępowanie?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Artykuł 2 § 4 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) nie odnosi się do prawomocnych orzeczeń wydanych w postępowaniu o dział spadku. Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem Sądu Powiatowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 30 grudnia 1961 r. dokonano działu spadku po Ignacym i Magdalenie małżonkach P. przez fizyczny podział należącego do spadku gospodarstwa rolnego pomiędzy spadkobierców: 1) Mariana i Lucynę małżonków K., 2) Leona i Mariannę małżonków P., 3) Izabellę G. i 4) Adama P., przy czym ten ostatni tytułem "spłat", a w rzeczy samej z tytułu dopłaty za otrzymane budynki miał m.in. dopłacić małżonkom Marianowi i Lucynie K. 27.045 zł.Współuprawniony do dopłaty Marian K. zmarł dnia 31.V.1970 r., a spadek po nim odziedziczyli: wdowa w 4/16 częściach oraz dzieci Halina M., Irena L. i Lucjan K. po 3/16 części spadku.Należące do spadku gospodarstwo rolne odziedziczyli: wdowa Lucyna K. oraz dzieci Janina T. i Halina M., każde z nich po 1/3 części tego gospodarstwa.Adam P. w pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego w Piotrkowie Trybunalskim przeciwko Lucynie K., Lucjanowi K., Halinie M., Janinie T. i Irenie L. domagał się umorzenia wspomnianej dopłaty w odniesieniu do pozwanych Ireny L. i Lucjana K. oraz obniżenia "spłaty" w odniesieniu do pozostałych pozwanych.Sąd Powiatowy w Piotrkowie Trybunalskim powództwo w całości oddalił.Sąd Wojewódzki w Łodzi - Ośrodek w Piotrkowie Trybunalskim, rozpoznając rewizję powoda od powyższego wyroku, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c. zagadnienia prawne przytoczone na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustawa z dnia 26 października 1971 r. zmieniająca ustawę kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252), obowiązująca od dnia 4.XI.1971 r., wprowadziła nowość legislacyjną w postaci upoważnienia sądu do obniżenia spłat przypadających współwłaścicielom nieruchomości rolnych w toku postępowania o zniesienie współwłasności (art. 216 § 6 k.c. w nowym brzmieniu).Przed dniem 4.XI.1971 r. kodeks cywilny takiej możliwości nie przewidywał.Gdy natomiast gospodarstwo rolne było przedmiotem działu spadku, wówczas sąd zgodnie z art. 1075 § 2 k.c. w dawnym brzmieniu mógł obniżać określonym w tym przepisie kategoriom spadkobierców przyznane im od innych współspadkobierców spłaty.Mimo różnic dzielących postępowanie o zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej i postępowanie o dział spadku w odniesieniu do gospodarstwa rolnego - istnieje między tymi postępowaniami wiele podobieństw; między innymi w obydwu postępowaniach wchodzi w grę ochrona uzasadnionych interesów warsztatu rolnego, który rolnik - uczestnik postępowania - przejął na własność z obowiązkiem spłat. W obu postępowaniach spłaty będące pełnym ekonomicznym ekwiwalentem mogą być i mogły być dla istnienia i należytego funkcjonowania warsztatu rolnego gospodarczo i społecznie szkodliwe.Mógł więc wydawać się niezrozumiały niedostatek prawnego uregulowania tej kwestii w odniesieniu do zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej według stanu prawnego obowiązującego do dnia 4.XI.1971 r.Ustawodawca nie tylko ten niedostatek wyrównał, począwszy od dnia 4.XI.1971 r., przez wprowadzenie wspomnianej na wstępie nowości ustawodawczej, ale także w odniesieniu do postępowania o zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej sięgnął wstecz, stanowiąc w art. 2 § 4 cyt. ustawy, co następuje: "Jeżeli przed wejściem w życie niniejszej ustawy zostały ustalone dopłaty lub spłaty w związku ze zniesieniem współwłasności, sąd na wniosek osoby zainteresowanej może dokonać ich obniżenia, stosując odpowiednio przepisy art. 216 § 6 kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą".Przy poddaniu tego przepisu wykładni semantycznej dochodzi się do wniosku, że dotyczy on jedynie postępowania o zniesienie współwłasności.Do takiego samego rezultatu dochodzi się, stosując dyrektywy wykładni funkcjonalnej, albowiem ratio legis przemawia za wstecznym działaniem tego przepisu tylko w odniesieniu do postępowania o zniesienie współwłasności, gdyż w postępowaniu działowym te możliwości już istniały przed dniem 4.XI.1971 r.Wprawdzie nie były one takie same jak aktualnie obowiązujące, gdyż art. 1075 § 1 i 2 k.c. otrzymał nowe brzmienie. Jednakże nie mogło być zamiarem ustawodawcy wsteczne działanie tego zmienionego przepisu także w odniesieniu do postępowania o dział spadku. Byłby to bowiem ustawodawca wyraził expressis verbis. Skoro tego nie uczynił, nie można omawianemu przepisowi nadawać szerszego zakresu, gdyż zawiera on normę legis specialis, a norma taka w zasadzie nie podlega wykładni rozszerzającej. (...)W drodze tych eliminacji, przy zastosowaniu różnych dyrektyw interpretacyjnych, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że przepis art. 2 § 4 cytowanej ustawy nie stosuje się do prawomocnych orzeczeń wydanych w postępowaniu o dział spadku, co znalazło wyraz w udzielonej w sentencji postanowienia odpowiedzi.Udzielenie takiej odpowiedzi na drugie zagadnienie prawne budzące wątpliwości, przedstawione przez Sąd Wojewódzki w Łodzi - Ośrodek w Piotrkowie, czyniło zbędnym udzielanie odpowiedzi na zagadnienia prawne przedstawione w pierwszym i trzecim pytaniu.Sąd Najwyższy więc pozostawia te pytania bez odpowiedzi i zwraca akta sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Łodzi - Ośrodek w Piotrkowie w celu rozpoznania rewizji.