III CZP 61/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Trybulski, E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Stanisława S. o stwierdzenie nabycia spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 12 czerwca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy osoba zainteresowana może żądać zmiany prawomocnego postanowienia stwierdzającego nabycie spadku - w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego - jeżeli na mocy tego postanowienia spadek dziedziczy jedna osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny objęła spadek w posiadanie?",udzielił następującej odpowiedzi:Jeżeli wydane przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostaje w sprzeczności z przepisami kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym przez wyżej wymienioną ustawę, to osoba zainteresowana - na podstawie art. 2 § 2 tej ustawy - może żądać odpowiedniej zmiany wyżej wymienionego postanowienia także wtedy, gdy stwierdza ono dziedziczenie gospodarstwa rolnego przez jedynego spadkobiercę, który przed dniem 4 listopada 1971 r. objął spadek. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 7.XII.1968 r. Sąd Powiatowy w Białymstoku stwierdził, że spadek po Stefanii Mariannie L., zmarłej dnia 7.VII.1968 r., nabyli z ustawy: jej siostra Antonina L. w 2/4 częściach oraz siostrzeńcy Stanisław S. i Stefania S. po 1/4 części, natomiast prawo dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego nabyła w całości Antonina L.We wniosku z dnia 4.I.1974 r., sprecyzowanym w piśmie z dnia 4.III.1974 r., Stanisław S. żądał zmiany wyżej wymienionego prawomocnego postanowienia w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego - przez stwierdzenie, że należące do spadku gospodarstwo rolne dziedziczą z ustawy: Antonina L. w 2/4 częściach oraz Stanisław S. i Stefania S. po 1/4 części.Wnioskodawca powołał się na zmianę art. 1062 k.c., polegającą na dopuszczeniu dzieci rodzeństwa spadkodawcy do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego, oraz na przepis art. 2 ustawy zmieniającej kodeks cywilny, według którego gdy postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego pozostaje w sprzeczności ze znowelizowanymi przepisami kodeksu cywilnego, wówczas ulega ono odpowiedniej zmianie na wniosek osoby zainteresowanej.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 25.III.1974 r. oddalił wniosek. Sąd ustalił, że gospodarstwo rolne, należące do spadkodawczyni Stefanii L., a dziedziczone przez Antoninę L., zostało objęte najpierw przez tę spadkobierczynię, a po śmierci Antoniny L. w dniu 16.VI.1969 r. - przez jej jedyną spadkobierczynię Leokadię O. Na podstawie tych ustaleń Sąd Powiatowy wyraził pogląd, że objęcie spadkowego gospodarstwa rolnego przez jedynego spadkobiercę takiego gospodarstwa przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny należy traktować tak samo jak dział spadku dokonany przed tym dniem. Sąd Wojewódzki po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji wnioskodawcy przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Prawomocne postanowienie Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 7.XII.1968 r. było zgodne z wówczas obowiązującym brzmieniem art. 1062 § 3 k.c., według którego wszyscy zstępni rodzeństwa spadkodawcy, a więc także jego siostrzeńcy, nie byli powołani z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Pozostaje ono natomiast w sprzeczności z tymże art. 1062 § 3 k.c. w brzmieniu nadanym mu przez ustawę z dnia 26 października 1971 r. zmieniającą kodeks cywilny. W myśl bowiem tego przepisu w jego obecnie obowiązującym brzmieniu tylko dalsi zstępni, poza dziećmi rodzeństwa spadkodawcy, nie są powołani z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Przepis art. 2 § 2 cytowanej ustawy przewiduje możliwość zmiany, na wniosek osoby zainteresowanej, postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej gospodarstwa rolnego, w razie sprzeczności tego postanowienia z przepisami kodeksu cywilnego w ich znowelizowanym brzmieniu - z jednym tylko wyjątkiem, przewidzianym w § 1 wyżej wymienionego art. 2. Mianowicie zmiana prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego nie wchodzi w rachubę wtedy, gdy przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny, tj. przed dniem 4 listopada 1971 r., nastąpił już dział spadku. Wprawdzie w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy nie było działu spadku po spadkodawczyni Stefanii L., jednakże Sąd Wojewódzki wysunął wątpliwości co do tego, czy sytuacja jedynego spadkobiercy gospodarstwa rolnego, który objął to gospodarstwo przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny, nie jest identyczna z sytuacją, w której przed tym dniem między kilkoma spadkobiercami nastąpił dział spadku.Za jednakowym traktowaniem obu tych sytuacji przemawia, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, ta sama racja prawna, mianowicie zagwarantowanie i niewzruszanie praw nabytych. Inaczej mówiąc, według tego zapatrywania należałoby regułę dotyczącą dokonanego przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. działu spadku odnieść w drodze analogii do sytuacji, w której wprawdzie takiego działu nie było, ale jedyny spadkobierca gospodarstwa rolnego objął już przed tym dniem to gospodarstwo.Analiza obowiązujących przepisów nie daje podstawy do uznania takiego zapatrywania za uzasadnione. Przytoczony przez Sąd Wojewódzki przepis art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. nie tylko nie wzmacnia, lecz - wręcz przeciwnie - podważa to zapatrywanie, wskazuje bowiem na to, że ustawodawca odróżnia sytuację wynikłą z działu spadku i sytuację, w której powołany do dziedziczenia jeden tylko spadkobierca objął w posiadanie gospodarstwa rolne. Do takiego jednego spadkobiercy stosuje się regułę przewidzianą w art. LVI dla nieformalnego działu spadku tylko dlatego, że ten przepis wyraźnie tak stanowi. Nie jest to zresztą jedyny wypadek rozróżniania przez ustawę sytuacji wytworzonej na skutek działu spadku od sytuacji powstałej wskutek tego, że gospodarstwo objął spadkobierca, który jako jedyny dziedziczy to gospodarstwo. Przykładem jest w szczególności przepis art. 1085 § 1 k.c. w jego dotychczasowym brzmieniu. Charakterystyczne jest przy tym, że ograniczenie zawarte w tym przepisie co do zbycia nieruchomości, wchodzących w skład odziedziczonego gospodarstwa rolnego, zostało uchylone w odniesieniu do jedynego spadkobiercy dziedziczącego takie gospodarstwo; według bowiem obecnie obowiązującego brzmienia omawianego artykułu wspomniane ograniczenie odnosi się wyłącznie do spadkobiercy, który gospodarstwo rolne lub jego część otrzymał w wyniku działu spadku.Już porównanie z wyżej wymienionymi przepisami wskazuje na to, że na tle unormowań art. 2 § 1 ustawy zmieniającej kodeks cywilny, jeśli chodzi o objęcie przed dniem wejścia w życie tej ustawy gospodarstwa rolnego przez spadkobiercę, który odziedziczył je jako jedyny w świetle obowiązujących wówczas przepisów, nie można dopatrzyć się luki w prawie, a w konsekwencji nie można tej sytuacji traktować przez analogię tak samo jak sytuacji wytworzonej wskutek dokonania działu spadku przed wejściem w życie omawianej ustawy.Należy mieć na uwadze także i to, że omawiany art. 2 § 1 ustawy wyłącza stosowanie przepisów kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym im przez tę ustawę tylko wtedy, gdy przed jej wejściem w życie nastąpił już dział spadku. Przepisy kodeksu cywilnego nie przewidują działu gospodarstwa rolnego jako odrębnej instytucji prawnej, gospodarstwo rolne nie jest więc wyłączone z działu spadku jako całości, chyba że wyjątkowo (art. 1038 k.c.) dział spadku został ograniczony do części spadku. Tak więc nie tylko teoretycznie, lecz i praktycznie możliwe jest przeprowadzenie działu spadku jako całości (a więc jego składników rolnych i innych) także wtedy, gdy wprawdzie gospodarstwo rolne dziedziczy tylko jeden spadkobierca, ale do spadku według określonych zasad dziedziczenia powołanych jest kilku spadkobierców. Gdyby taki dział nastąpił przed dniem 4 listopada 1971 r., stwierdzenie praw do spadkowego gospodarstwa rolnego wyłącznie na rzecz Antoniny L. nie mogłoby już być wzruszone. I ten więc wzgląd przemawia za tym, że w art. 2 § 1 cytowanej ustawy nie ma luki oraz że przepis ten należy wykładać ściśle, a więc że retroakcja przepisów w ich znowelizowanym brzmieniu jest wyłączona tylko wtedy, gdy przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej kodeks cywilny nastąpił już dział spadku. Jeżeli spadek został otwarty przed tym dniem, ale dział spadku nie został dokonany, a sąd już po tym dniu orzeka o stwierdzeniu nabycia spadku, to stwierdza prawo do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego (art. 677 § 2 k.p.c.) na rzecz tych spadkobierców, którzy odpowiadają warunkom przewidzianym w przepisach o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego w brzmieniu znowelizowanym, a nie brzmieniu dotychczasowym. W konsekwencji zasady te stosuje się również przy rozstrzyganiu wniosku osoby zainteresowanej o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego, tak bowiem stanowi przepis art. 2 § 2 cyt. ustawy.Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi na przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji uchwały.