III CZP 112/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Władysława G. o zmianę postanowienia o stwierdzenie praw do spadku po Bronisławie G., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przepis art. LIX przep. wprow. kod. cyw. stanowi podstawę do zmiany każdego wydanego przed dniem 18 maja 1964 r. postanowienia co do dziedziczenia wchodzącego w skład spadku gospodarstwa rolnego, jeżeli w tym postanowieniu udziały spadkobierców zostały określone sprzecznie z przepisami art. LV i LVI wymienionych przepisów wprowadzających, a w razie odpowiedzi twierdzącej - jakie znaczenie dla toczącego się na podstawie cyt. przepisu art. LIX postępowania ma fakt stwierdzenia w innym postępowaniu o dziedziczeniu spadku (w tym także udziału w spadku wyjściowym) po zmarłym przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy, który odziedziczył spadek po spadkodawcy wyjściowym, ale został pominięty w postanowieniu uzupełniającym postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku w zakresie dziedziczenia wyjściowego gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Przepis art. LIX przep. wprow. kodeks cywilny stanowi podstawę do zmiany każdego wydanego pod rządem ustawy z dnia 29 VI 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku obejmującego gospodarstwo rolne, jeżeli postanowienie to pozostaje w sprzeczności z art. LV i LVI przep. wprow. kodeks cywilny. Uzasadnienie faktyczne1. Postanowieniem z dnia 9.XI.1961 r. Sąd Powiatowy w Pińczowie stwierdził prawo do spadku po zmarłej 19.X.1949 r. Bronisławie G. na rzecz: męża spadkodawczyni, Władysława G., i jej dzieci: Zdzisława Adolfa G., Kazimiery G. zamęż. L. i Władysławy G. (dla każdego w 1/4 części; w majątku objętym wspólnością ustawową - tylko na rzecz zstępnych).W dniu 4.I.1962 r. zmarła Władysława G., po której pozostały spadek wraz z udziałem w gospodarstwie rolnym odziedziczył jako wyłączny spadkobierca testamentowy jej ojciec, Władysław G. (postanowienie z dnia 16.IV.1965 r.). Uzupełniając postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku po Bronisławie G. co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 15.IV.1964 r. stwierdził, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne odziedziczyli w tymże postanowieniu wymienieni spadkobiercy ustawowi, z wyjątkiem Władysławy G., każdy z nich w 1/3 części. We wniosku z dnia 18.II.1966 r. Władysław G. wystąpił o uchylenie w trybie art. 679 k.p.c. wymienionego postanowienia uzupełniającego i o stwierdzenie, że pozostałe po Bronisławie G. gospodarstwo rolne odziedziczyła również (żyjąca w dacie otwarcia spadku po matce) córka Władysława G., a zatem każdy ze spadkobierców odziedziczył to gospodarstwo w 1/4, a nie w 1/3 części.Sąd Powiatowy na podstawie art. LIX przep. wprow. kod. cyw. wniosek uwzględnił.Rozpoznając rewizję pozostałych uczestników postępowania, Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. wymienione w sentencji uchwały zagadnienie prawne.2. Art. LIX przep. wprow. kod. cyw. dotyczy wydanych pod rządem ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) postanowień o dziedziczeniu gospodarstw rolnych (stwierdzających prawa do spadku "w części określającej udziały spadkobierców w gospodarstwie rolnym"). Powołany przepis umożliwia - w zakresie nim objętym - zmianę tych postanowień, jeśli naruszają zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych wymienione w art. LV i LVI przep. wprow. kodeks cywilny, a zatem umożliwia zastosowanie tych zasad (por. np. art. LVI § 3) również do dziedziczenia tych gospodarstw rolnych, co do których sąd już orzekł na podstawie wspomnianej ustawy z 29.VI.1963 r.W tym też zakresie art. LIX przep. wprow. kod. cyw. ma - ze względu na cel przepisu - charakter szczególny (również w stosunku do art. 679 k.p.c.) i stanowi podstawę do zmiany każdego prawomocnego postanowienia wydanego na podstawie ustawy z dnia 29.VI.1963 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 168) co do dziedziczenia gospodarstw rolnych (por. art. 19 i 24 ustawy).3. Data uprawomocnienia się postanowienia (przed lub po 18.V.1964 r.) jest na tle cyt. art. LIX bez znaczenia, istotne bowiem jest tylko to, że wydane pod rządem ustawy z dnia 29.VI.1963 r. prawomocne orzeczenie jest sprzeczne z art. LV i LVI przep. wprow. kod cyw. Możliwość zaskarżenia nieprawomocnego postanowienia ze względu na naruszenie cyt. przepisów (rewizją wniesioną po 18.V.1964 r.) nie wyłącza - gdy zaskarżenie nie nastąpiło - możliwości zmiany tego postanowienia na podstawie art. LIX, jeśli bez względu na przyczyny niezaskarżenia powstała sytuacja w tym przepisie przewidziana (tzn. orzeczenie jest sprzeczne z powoł. wyżej art. LV i LVI).4. Nie wyłącza dopuszczalności zmiany omawianych postanowień również ich zgodność z ustawą z dnia 29.VI.1963 r. Założeniem art. LIX przep. wprow. kod. cyw. jest sprzeczność tych postanowień nie ze wspomnianą ustawą, lecz z art. LV i LVI przep. wprow. kod. cyw. i tylko ten moment jest dla zastosowania art. LIX rozstrzygający.Jeżeli zatem - jak np. w sprawie niniejszej - w uzupełniającym co do dziedziczenia gospodarstwa rolnego postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku (z dn. 15.IV.1964 r.) wyłączony został od dziedziczenia tego gospodarstwa jeden ze spadkobierców i w tym zakresie orzeczenie to byłoby sprzeczne z cyt. art. LV i LVI, to mimo tej jego zgodności z postanowieniami ustawy z 29.VI.1963 r. podlegałoby ono zmianie na podstawie art. LIX przep. wprow. kod. cyw. Również okoliczność, że równolegle z postępowaniem o uzupełnienie postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku "wyjściowego" toczyło się postępowanie o stwierdzenie praw do spadku po spadkobiercy następnie przez sąd wyłączonym od dziedziczenia gospodarstwa rolnego (objętego spadkiem "wyjściowym"), w niczym nie ogranicza możliwości i dopuszczalności zastosowania art. LIX oraz zmiany wydanego orzeczenia uzupełniającego, jeśliby było ono sprzeczne z przepisem art. LV lub art. LVI przep. wprow. kod. cyw.5. Orzekając o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie art. XX przep. wprow. k.p.c., sąd spadku - gdy spadkobierca dziedziczący spadek otwarty przed dniem 5 lipca 1963 r. zmarł przed tą datą, a jego spadkobiercy zachowali prawo dziedziczenia na podstawie art. LVI § 3 przep. wprow. kod. cyw. należnych im udziałów w spadkowym gospodarstwie rolnym - wymienia tych spadkobierców w wydanym zgodnie z § 1 cyt. art. XX postanowieniu. Odrębne stwierdzenie nabycia spadku przez tych spadkobierców w zakresie dziedziczenia udziałów w gospodarstwie rolnym jest na tle powołanego przepisu art. XX § 2 przep. wprow. k.p.c. zbędne (por. OSNCP 1966, poz. 206).Jeżeli jednak takie orzeczenie zostało już wydane i uprawomocniło się, to sąd spadku jest nim związany, chyba że zostanie ono zmienione lub uchylone w trybie art. 679 k.p.c. i tym samym odmienna ocena uprawnień tych spadkobierców (pod kątem widzenia art. LVI § 3) jest wyłączona.Z przytoczonych względów należało orzec jak w sentencji uchwały.