III CZP 59/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: H. Dąbrowski, A. Gola (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Waldemara J. przeciwko Przedsiębiorstwu Sprzętowo-Transportowemu Budownictwa Rolnego w O. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 22 marca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przedsiębiorstwo, dla którego radca prawny wykonywał na podstawie umowy zlecenia usługi prawne w okresie nie przekraczającym jednego roku i które wypłaciło już z tego tytułu radcy wynagrodzenie przewyższające 3-miesięczne wynagrodzenie zasadnicze, określone w § 7 ust. 2 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. (MP Nr 94, poz. 438), może się uchylić od zapłaty należności za wykonane już usługi, przekraczającej określony w cytowanym przepisie limit?",postanowił:Przedsiębiorstwo, dla którego radca prawny wykonywał na podstawie umowy zlecenia doraźne usługi prawne w okresie nie przekraczającym jednego roku i które wypłaciło już z tego tytułu radcy prawnemu wynagrodzenie przewyższające 3-miesięczne wynagrodzenie zasadnicze, określone w § 7 ust. 2 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych, zjednoczeniach oraz w bankach państwowych (M.P. Nr 94, poz. 438), nie może się uchylić od zapłaty należności za wykonane już usługi, przekraczającej określony w tym przepisie limit. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powód zawarł ze stroną pozwaną umowę o wykonywanie w czasie od 1.II.1972 r. do 30.VI.1972 r. doraźnej obsługi prawnej. Kiedy powód przedstawił stronie pozwanej rachunki za wykonane czynności w miesiącach maju 1972 r. (na kwotę 3.720) i czerwcu tegoż roku (na kwotę 3.605 zł), odmówiono mu wypłaty tych należności. Dlatego też wystąpił o ich zapłatę pozwem z dnia 30.VI.1973 r.Strona pozwana nie uznała powództwa, a domagając się jego oddalenia zarzuciła, że powód na podstawie wspomnianej umowy otrzymał za wykonane czynności kwotę 15.445 zł, a więc kwotę znacznie przekraczającą jego 3-miesięczne wynagrodzenie, stanowiące górną granicę według § 7 ust. 2 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych (...) (MP Nr 94, poz. 438).Wyrokiem z dnia 27.XII.1973 r. Sąd Powiatowy w Opolu powództwo oddalił, podzielając pogląd pozwanej. Sąd ten uznał też żądanie powoda za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, skoro powód, jako radca prawny, nie zwrócił stronie pozwanej uwagi na to, że istniejące ograniczenia nie pozwalają mu na dalsze odpłatne wykonywanie doraźnej obsługi prawnej.Sąd Wojewódzki, rozpatrując sprawę na skutek rewizji powoda, powziął wątpliwość co do tego, czy strona pozwana może - bez popadnięcia w kolizję z zasadami współżycia społecznego - uchylić się od obowiązku zapłaty za wykonane przez powoda czynności. Z drugiej zaś strony Sąd Wojewódzki uznał za możliwą koncepcję, według której 3-miesięczne wynagrodzenie w ciągu jednego roku stanowi w wypadku doraźnej obsługi prawnej ze strony radcy prawnego nieprzekraczalny limit.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedstawiona w pytaniu wątpliwość Sądu Wojewódzkiego zrodziła się na tle unormowania kwestii wynagrodzenia radcy prawnego za wykonywanie doraźnych usług z zakresu obsługi prawnej, zawartego w § 7 uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. w sprawie zasad wynagradzania radców prawnych i referentów prawnych zatrudnionych w przedsiębiorstwach państwowych, zjednoczeniach oraz w bankach państwowych (MP Nr 94, poz. 438), a zwłaszcza w ust. 2 § 7 cyt. uchwały; według tego przepisu łączna kwota wynagrodzeń za doraźne usługi prawne nie może przekroczyć w ciągu roku kwoty 3-miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego, przysługującego radcy prawnemu zatrudnionemu w pełnym wymiarze godzin.Tymczasem wspomniana uchwała nie jest jedynym aktem prawnym regulującym zagadnienie poruszone w pytaniu. Sprawa doraźnych usług prawnych i wynagrodzeń za takie usługi znalazła już wyraz wcześniej, w wytycznych dotyczących organizacji obsługi prawnej przedsiębiorstw, stanowiących załącznik do zarządzenia nr 62 Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 lipca 1962 r. w sprawie ogólnych zasad organizacji obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz banków państwowych (MP Nr 57, poz. 270). W § 14 tych wytycznych zawarte jest polecenie zorganizowania stałej obsługi prawnej w wypadkach, gdy łączna kwota z tytułu wynagrodzeń wypłacanych radcy prawnemu z tytułu obsługi prawnej w postaci doraźnych usług przekracza w ciągu roku równowartość 3-miesięcznego wynagrodzenia radcy prawnego zatrudnionego na pełnym etacie. Z tak sformułowanego przepisu § 14 wytycznych można wnosić, że wytyczne nie wyłączają możliwości wypłacania radcy prawnemu, świadczącemu doraźne usługi w zakresie obsługi prawnej, wynagrodzenia przewyższającego określony w tym przepisie limit, lecz ograniczają w takich wypadkach możliwość korzystania przez przedsiębiorstwa z tej formy obsługi prawnej. Za takim pojmowaniem wytycznych przemawiają też dalsze ich postanowienia (por. § 16 ust. 2 pkt 1-4). Treść wytycznych w omawianym zakresie potwierdza raz jeszcze zasadę ustrojową PRL o niedopuszczalności uchylenia się od obowiązku zapłaty za świadczoną pracę.Dlatego też i § 7 ust. 2 cyt. uchwały nr 400 Rady Ministrów z dnia 10 grudnia 1963 r. nie może być rozumiany jako wyłączający możliwość żądania przez radcę prawnego wynagrodzenia za zleconą mu doraźną obsługę prawną w wypadku, gdy suma tych należności w ciągu roku przekroczy oznaczony w tym przepisie limit. Przepis ten, będący kontynuacją dążenia do organizowania w jednostkach gospodarki uspołecznionej stałej obsługi prawnej, zakreśla jedynie ramy wydatków na obsługę prawną; przekroczenie tych ram powinno decydować o zaniechaniu korzystania z doraźnych usług radcy prawnego. Jest to więc nakaz - skierowany do j.g.u. - zorganizowania w określonych warunkach stałej obsługi prawnej, a nie zakaz żądania przez radcę prawnego wynagrodzenia za zleconą mu doraźną obsługę prawną i wykonane w ramach tego zlecenia czynności.Za takim rozumieniem treści § 7 ust. 2 cytowanej wyżej uchwały przemawia też zarządzenie nr 6 Prezesa Głównej Komisji Arbitrażowej z dnia 10 lipca 1965 r. w sprawie przestrzegania zasad organizacji obsługi prawnej przez jednostki gospodarki uspołecznionej (nie publikowane), wydane w związku z powtarzającymi się wypadkami naruszania przez j.g.u. przepisów o obsłudze prawnej. Zarządzeniem tym zobowiązano prezesów okręgowych komisji arbitrażowych do zawiadamiania jednostek nadrzędnych j.g.u. m.in. o zatrudnieniu radcy prawnego za wynagrodzeniem przekraczającym "obowiązujące stawki" (ust. 2 lit. c zarządzenia). Z dalszych postanowień tego zarządzenia (ust. 3-5) wynika niedwuznacznie, że wszystkie wymienione akty normatywne zmierzały do zapewnienia j.g.u. właściwej, a więc stosownej do potrzeb formy obsługi prawnej. Nie zawierają one natomiast takich postanowień, które wprowadzałyby w opisanej w pytaniu sytuacji sankcję w postaci pozbawienia radcy prawnego należnego mu już wynagrodzenia.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.