III CZP 62/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Sychowicz, J. Szachułowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryki P. przeciwko Ryszardowi P. o zniesienie wspólności majątkowej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Elblągu, postanowieniem z dnia 18 grudnia 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalne jest dochodzenie zniesienia wspólności majątkowej z datą wsteczną w sytuacji, gdy związek małżeński stron został wcześniej prawomocnym wyrokiem rozwiązany przez rozwód?"podjął następującą uchwałę:Uprawomocnienie się wyroku orzekającego rozwód wyłącza dopuszczalność orzekania przez sąd na podstawie art. 52 § 2 k.r.o. o ustaniu wspólności majątkowej z mocą wsteczną.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione wyżej zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego występującego w sprawie: Powódka w pozwie wniesionym w dniu 18.VIII.1981 r. domagała się zniesienia z dniem 1.I.1979 r. wspólności majątkowej istniejącej między nią a pozwanym, powstałej w wyniku zawarcia przez strony związku małżeńskiego. Żądanie swe uzasadniła tym, że pozwany nadużywa alkoholu i zaciąga długi, które spłacane są przez powódkę kosztem interesów rodziny.Sąd Rejonowy, mimo uznania przez pozwanego powództwa, wyrokiem z dnia 30.IX.1981 r. oddalił żądanie powódki, ustalając, że pozwany przyczyniał się do utrzymania rodziny, a jego zadłużenia "nie są tak wysokie, aby uznać, że pozwany zaciągnął je z pokrzywdzeniem sytuacji materialnej żony i dzieci i aby za nie poniosła powódka odpowiedzialności".Rewizję od tego wyroku wniosła powódka. Kwestionując zasadność ustaleń faktycznych Sądu Rejonowego oraz wskazując, że pozwany posiada jeszcze inne zadłużenia niż te, które zostały ujawnione w postępowaniu przed Sądem I instancji, wniosła ona o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie w całości żądania zgłoszonego w pozwie.Powódka wcześniej, w dniu 16.III.1981 r., wniosła o rozwiązanie małżeństwa stron przez rozwód, jej żądanie zostało uwzględnione wyrokiem z dnia 2.XI.1981 r. i wyrok ten uprawomocnił się przed datą rozprawy rewizyjnej w sprawie o zniesienie wspólności majątkowej.W tym stanie rzeczy powstała sytuacja, w której proces rozwodowy toczył się równolegle do procesu o zniesienie wspólności majątkowej między tymi samymi stronami; w pierwszej ze spraw zapadł prawomocny wyrok, w drugiej zaś na skutek rewizji powódki postępowanie nie zostało dotąd prawomocnie zakończone i mimo że na skutek rozwodu wspólność majątkowa stron już nie istnieje, powódka nadal dochodzi jej zniesienia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. Skutkiem uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód małżeństwa jest ustanie majątkowej wspólności ustawowej, powstałej z chwilą zawarcia małżeństwa. Oprócz tego ustanie wspólności majątkowej może nastąpić w czasie trwania małżeństwa.Wspólność ustawowa ustaje zatem z mocy prawa w razie ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków (art. 53 k.r.o.). Oprócz tego stosownie do art. 52 § 1 k.r.o. z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać zniesienia przez sąd wspólności majątkowej ustawowej lub umownej. W tym ostatnim wypadku wspólność majątkowa ustaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją znosi. Unormowanie to ma na celu umożliwienie cofnięcia w czasie skutków wyroku znoszącego wspólność.Jak to zostało wyjaśnione w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej SN z dnia 9 czerwca 1976 r. III CZP 46/75 (OSNCP 1976, poz. 184), Sąd powinien uwzględnić wniosek małżonka o zniesienie wspólności majątkowej ze skutkiem wstecznym w wypadku, gdy dobro rodziny za tym przemawia, a zwłaszcza gdy małżonkowie od dłuższego czasu pozostają w faktycznej separacji.Stosownie do uchwały III CZP 77/78 z dnia 10.II.1979 r. (OSNCP 1979, z. 1, poz. 9) dopuszczalne jest dochodzenie jednym pozwem żądania orzeczenia rozwodu oraz zniesienia wspólności majątkowej z datą wsteczną.Jak więc z dotychczasowych stwierdzeń wynika, poza wypadkiem wytoczenia powództwa na podstawie art. 52 § 1 k.r.o. w osobnym procesie, kwestia zniesienia wspólności majątkowej z datą wsteczną może być rozstrzygana na zasadzie kumulacji przedmiotowej także w procesie rozwodowym. Cechą charakterystyczną obu tych sytuacji jest to, że orzekanie o zniesieniu wspólności ustawowej następuje jeszcze w czasie trwania małżeństwa, przed jego rozwiązaniem wyrokiem rozwodowym i przed uprawomocnieniem się wyroku rozwodowego.Nasuwa się jednak problem, czy mimo to po uprawomocnieniu się wyroku orzekającego rozwód dopuszczalne jest orzekanie na podstawie art. 52 § 2 k.r.o. o ustaniu wspólności majątkowej z datą wsteczną. Dotyczy to oczywiście tylko sytuacji, gdy powództwo o zniesienie wspólności majątkowej zostało wytoczone w osobnym procesie.Z faktu zamieszczenia art. 52 § 2 k.r.o. w rozdziale III działu III zatytułowanym "Ustanie wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa" wynika wyraźnie, że po ustaniu małżeństwa na skutek orzeczenia rozwodu lub uprawomocnienia się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu jednego z małżonków (art. 53 k.r.o.) przepis ten nie może być stosowany.Przepisy art. 52 i art. 53 k.r.o., jako stanowiące wyjątek od ogólnej zasady, że wspólność małżeńska majątkowa ustaje z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód, nie mogą być interpretowane w sposób rozszerzający.Niezależnie jednak od tego w tym kontekście nasuwa się zagadnienie, które w uzasadnieniu przedstawionego do rozstrzygnięcia pytania prawnego stawia Sąd Wojewódzki, a mianowicie czy można mówić o samoistnym roszczeniu o zniesienie wspólności majątkowej z mocą wsteczną.Pozytywna ewentualnie odpowiedź na tak postawione pytanie mogłaby prowadzić do wniosku, że przepis art. 52 § 2 k.r.o. dotyczący określenia daty ustania wspólności majątkowej mógłby być stosowany także po ustaniu małżeństwa na skutek orzeczenia rozwodu lub po uprawomocnieniu się postanowienia o ubezwłasnowolnieniu małżonka.Trzeba mieć świadomość tego, że przyjęcie takiego rozwiązania narzucałoby dalsze problemy, zwłaszcza gdy chodzi o rozwiązanie małżeństwa przez rozwód, a w szczególności problem, do jakiego momentu można by występować z żądaniem określenia ustania wspólności z datą wsteczną, czy ostatecznym momentem nie mogłoby być postępowanie o podział majątku.Należy jednak zgodzić się z zapatrywaniem wyrażonym przez Sąd Wojewódzki, że nie można mówić o jakimś samoistnym roszczeniu o zniesienie wspólności z mocą wsteczną. Co więcej zagadnienia tego nie można w ogóle formułować w kategoriach "roszczeń". Przedmiotem bowiem procesu (żądania) o zniesienie wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa (art. 52 § 1 k.r.o.) jest zniesienie wspólności majątkowej. Dlatego jeżeli wspólność majątkowa już ustała, to nie można skutecznie żądać cofnięcia w czasie skutków ustania tej wspólności. O zniesieniu wspólności i dacie jej ustania można orzekać tylko łącznie. Jak wynika to z ujęcia art. 52 § 2 k.r.o., Sąd musi orzec o dniu ustania wspólności majątkowej w każdym wypadku. Dlatego też jeżeli sąd w wyroku znoszącym wspólność majątkową nie oznaczy daty jej ustania (art. 52 § 2 k.r.o.), strona może w trybie art. 1351 § 2 k.p.c. wnosić o uzupełnienie wyroku (III CRN 230/76 z dnia 6.XII.1976 r. - OSNCP 1977, z. 10, poz. 190).Wypada jeszcze zwrócić uwagę na art. 43 § 2 k.r.o. Po ustaniu wspólności majątkowej może wchodzić w grę dalszy etap w postaci postępowania o podział majątku wspólnego.W tym postępowaniu może stosownie do art. 43 § 2 k.r.o. nastąpić ustalenie udziałów w majątku wspólnym z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z małżonków przyczynił się do powstania tego majątku. Przepis ten dotyczy sytuacji po ustaniu wspólności ustawowej, gdyż dopiero wówczas może nastąpić określenie udziałów, co w czasie trwania wspólności jest wyłączone z racji bezudziałowego charakteru wspólności ustawowej. Skoro zatem przepis art. 43 § 2 k.r.o. odnosi się do sytuacji po ustaniu wspólności majątkowej, to w tym zakresie nie może nastąpić jak gdyby przy okazji określenie wstecznej daty ustania wspólności majątkowej.2. W związku z powyższą wykładnią, stosownie do której uprawomocnienie się wyroku orzekającego rozwód wyłącza dopuszczalność orzekania na podstawie art. 52 § 2 k.r.o. przez sąd o ustaniu wspólności ustawowej z mocą wsteczną, nasuwa się szereg zagadnień o charakterze procesowym w związku z pewnymi sytuacjami procesowymi.Na uwagę zasługują w szczególności dwie sytuacje, nie licząc wypadku kumulacji żądania orzeczenia rozwodu ze zniesieniem wspólności ustawowej z datą wsteczną, który miał na względzie Sąd Najwyższy w wymienionej już uchwale III CZP 77/78 z dnia 10.II.1979 r. Pierwsza sytuacja obejmuje jednoczesne toczenie się procesu o rozwód z procesem o zniesienie wspólności majątkowej w czasie trwania małżeństwa. Jak już o tym była mowa - po orzeczeniu rozwodu przepis art. 52 k.r.o. nie może mieć zastosowania. Wobec tego, aby nie dopuścić do powstania sytuacji, w której o zniesieniu wspólności ustawowej z datą wsteczną sąd miałby orzekać już po orzeczeniu rozwoju (po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego), co jest niedopuszczalne, w grę może wchodzić zastosowanie art. 219 k.p.c., czyli połączenie sprawy rozwodowej ze sprawą z art. 52 § 2 k.r.o., w której chodzi o ustanie wspólności ustawowej z datą wsteczną. Nie byłoby natomiast podstaw do zawieszenia postępowania rozwodowego ze względu na proces o zniesienie wspólności ustawowej.Druga sytuacja łączy się z art. 58 § 3 k.r.o. W związku z możliwością dokonania podziału majątku wspólnego w procesie rozwodowym oznaczenie z mocą wsteczną daty ustania wspólności majątkowej powinno nastąpić także najpóźniej w wyroku rozwodowym. Jednakże nie w każdym wypadku Sąd będzie mógł dokonać podziału majątku w wyroku rozwodowym.Według wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie orzekania w wyroku rozwodowym o wspólnym mieszkaniu zajmowanym przez małżonków oraz o podziale majątku wspólnego - uchwały III CZP 30/77 z dnia 13 stycznia 1978 r. (OSNCP 1978, poz. 39) decyzję co do pozostawienia bez rozpoznania wniosku strony o dokonanie podziału majątku wspólnego w wypadku, gdy przeprowadzenie takiego podziału powodowałoby nadmierną zwłokę w postępowaniu, zamieszcza Sąd - stosownie do okoliczności - albo w odrębnym postanowieniu, wydanym w toku postępowania, albo w sentencji wyroku rozwodowego. Decyzja o pozostawieniu wniosku bez rozpoznania nie podlega odrębnemu zaskarżeniu.Otóż w takim wypadku pozostawienia wniosku o podział majątku wspólnego bez rozpoznania Sąd za każdym razem musiałby - w razie zgłoszenia żądania o zniesienie wspólności ustawowej z mocą wsteczną - orzec o tym, ustalając odpowiednią datę, w sentencji wyroku rozwodowego. Pozostawienie wniosku bez rozpoznania w tym przedmiocie nie wchodzi w grę.Jak więc wynika z tych wywodów, przyjęta wykładnia art. 52 k.r.o. zapewnia w każdej sytuacji, jak długo toczy się proces rozwodowy, możliwość - w razie istnienia podstaw materialnoprawnych - orzeczenia, że wspólność ustawowa ustała z mocą wsteczną.