III CZP 7/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola. Sędziowie SN: K. Kołakowski, J. Szachułowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie ze skargi Czesławy W. na odmowę sporządzenia czynności notarialnej przez Państwowe Biuro Notarialne w Z. z dnia 13 października 1987 r. w sprawie (...), po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 3 stycznia 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy jest sprzeczna z art. 52 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268) umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy przez rolnika, który po zniesieniu przez sąd wspólności majątkowej małżonków zamierza przekazać następcy całe gospodarstwo należące do niego na zasadzie odrębnego majątku i przysługujący mu udział w majątku dorobkowym - gdy drugie z małżonków odmawia sporządzenia tej umowy?"podjął następującą uchwałę:W czasie trwania małżeństwa niedopuszczalne jest przekazanie w zamian za rentę lub emeryturę udziału w gospodarstwie rolnym, powstałego wskutek zniesienia małżeńskiej wspólności ustawowej. Uzasadnienie faktyczneTreść przedstawionego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu pytania prawnego sprowadza się do zagadnienia, czy osoba pozostająca w związku małżeńskim, zamierzająca przekazać tylko swój udział w gospodarstwie rolnym, powstały w wyniku ustania wspólności ustawowej, może go przekazać na rzecz następcy w warunkach, gdy drugie z małżonków zamierza zachować swój udział i prowadzić na nim własne odrębne gospodarstwo.Wątpliwość Sądu rozstrzygającego zażalenie na odmowę notariusza sporządzenia umowy przekazania udziału w gospodarstwie rolnym wynika z dopuszczalności przekazywania udziałów w gospodarstwie rolnym oraz z treści art. 42 k.r.o. stanowiącego, że od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, a następnie z zasady określonej w art. 198 k.c., według której każdy ze współwłaścicieli może rozporządzać swoim udziałem, bez zgody pozostałych współwłaścicieli.Przystępując do odpowiedzi na postawione pytanie należy mieć na uwadze samodzielny, a zarazem szczególny charakter ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268).Ustawa ta jako lex specialis w zakresie przekazywania gospodarstw rolnych następcom w zamian za rentę lub emeryturę w stosunku do regulacji majątkowych objętych kodeksem rodzinnym i opiekuńczym oraz przepisami kodeksu cywilnego, samodzielnie reguluje instytucję przekazania gospodarstw następcom przez rolników pozostających w związku małżeńskim, a inne działy prawa w stosunku do unormowań w niej zawartych spełniają jedynie rolę uzupełniającą i mają zastosowanie w ograniczonym zakresie. (...) Przy istnieniu wspólności ustawowej, rozbieżności pomiędzy małżonkami co do samej zasady przekazania w całości wspólnego gospodarstwa mogą być usunięte w drodze orzeczenia sądowego, zastępującego brak zgody drugiego z małżonków, wydanego na podstawie art. 39 k.r.o. Natomiast przy ułamkowej współwłasności, a więc między innymi podmiotami niż małżonkowie, rozstrzygnięcie w tym przedmiocie może zapaść na podstawie art. 199 k.c. Jednakże w sprawie niniejszej chodzi o zasadę przekazania gospodarstwa nie w całości, lecz w części ograniczającej się wyłącznie do udziału jednego z małżonków.Zasady i zakres przekazania gospodarstwa rolnego następcy, gdy przekazujący pozostaje w związku małżeńskim, normuje art. 52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych. Przepis ten stanowi: "Jeśli rolnik lub jego małżonek są właścicielami lub posiadaczami kilku gospodarstw rolnych, przekazaniu podlegają wszystkie gospodarstwa". Treść tego przepisu nie pozostawia żadnej wątpliwości co do zakresu przekazania. W czasie trwania małżeństwa rolnika przekazującego przekazaniu podlega nie tylko jego gospodarstwo lub udział w gospodarstwie wspólnym, lecz cały kompleks majątku rolnego obojga małżonków, a więc także odrębny majątek rolny drugiego z małżonków. Jeśli zatem rolnik lub jego małżonek mają obowiązek przekazania całego majątku rolnego należącego do nich wspólnie i odrębnie, brak jest podstaw prawnych do rozważań o dopuszczalności przekazania tylko udziału we wspólnym gospodarstwie małżonków przez jedno z nich, po ustaniu wspólności ustawowej. Do takich sytuacji nie można stosować art. 39 k.r.o. ani art. 198 i 199 k.c. Stosowanie tych przepisów jest wyłączone zakresem unormowań zawartych w art. 52 powołanej ustawy. Możność zastosowania przepisów kodeksu cywilnego do przekazania części ułamkowej gospodarstwa rolnego, którego współwłaścicielami są małżonkowie prowadziłoby w praktyce do omijania stosowania ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych w zamian za rentę lub emeryturę i godziłoby w jej podstawowe cele.Separacja małżonków podniesiona w sprawie jako szczególna okoliczność, mogąca przemawiać za przekazaniem udziału w gospodarstwie rolnym małżonków, pozostaje bez znaczenia, gdyż separacja jest stanem faktycznym, a nie prawnym i ze stanem separacji nie wiążą się żadne skutki prawne na gruncie omawianej ustawy.Dodatkowo należy podnieść, że rozwiązanie przyjęte w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych nie jest wyjątkiem w naszym systemie prawnym. Istnieje wiele unormowań w różnych działach prawa (rodzinnego, cywilnego, lokalowego i spółdzielczego), według których w stosunkach majątkowych przy ich powstawaniu i zmianie traktuje się małżonków jako jeden podmiot. Ma to miejsce przy nabywaniu nieruchomości rolnych na zasadach wspólności ustawowej, gdy tylko jedno z małżonków ma kwalifikacje (art. 160 k.c. i art. 32 k.r.o.); przy obliczaniu norm obszarowych gospodarstw rolnych (art. 163 § 3 k.c.); przy określaniu uprawnień obojga małżonków do zajmowania jednego lokalu mieszkalnego (art. 23 prawa lokalowego) oraz przy określaniu uprawnień małżonków do jednego spółdzielczego lokalu mieszkalnego (art. 206 prawa spółdzielczego).Powyższa zasada znalazła także swój wyraz w ustawie o społecznym zabezpieczeniu rolników indywidualnych przy nabywaniu uprawnień do emerytury lub renty, z którymi wiąże się łączne przekazanie całego majątku rolnego małżonków.