III CZP 89/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, J. Ignatowicz.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Michała D. przeciwko Stanisławowi D. o 29.700 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 10.XI.1971 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. następującego zagadnienia prawnego:"Czy obowiązek wydania mieszkania orzeczony w postanowieniu o dziale spadku wbrew przepisowi art. 1083 k.c. rodzi po stronie zobowiązanego obowiązek zapłaty odszkodowania za korzystanie z mieszkania na rzecz tego spadkobiercy, który otrzymał cały spadek - jeżeli do wydania mieszkania nie doszło?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Nakazanie w postanowieniu działowym wydania spadkowej nieruchomości rolnej spadkobiercy, któremu została ona przydzielona, nie pozbawia spadkobiercy zobowiązanego do wydania prawa powołania się na uprawnienia przewidziane w art. 1083 k.c. w procesie o zapłatę przez ostatnio wymienionego spadkobiercę wynagrodzenia za korzystanie z objętej obowiązkiem wydania nieruchomości za czas po uprawomocnieniu się postanowienia działowego. Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 7.VI.1967 r. Sąd Powiatowy w Grodkowie przyznał na własność całe spadkowe gospodarstwo rolne, składające się z gruntu o obszarze 1,65 ha wraz z budynkami gospodarczymi i mieszkalnymi, Michałowi D., od którego zasądził na rzecz Stanisława D. tytułem spłaty jego udziału spadkowego kwotę 47.828 zł, płatną w trzech rocznych ratach, nakazując ostatnio wymienionemu spadkobiercy, aby wydał będący w jego posiadaniu majątek Michałowi D., któremu ten majątek przypadł na własność w wyniku działu spadku.Uwzględniając częściowo w niniejszej sprawie powództwo Michała D. przeciwko Stanisławowi D., Sąd Powiatowy w Grodkowie ustalił, że pozwany - wbrew treści orzeczenia w sprawie działowej - nie wydał powodowi zajmowanych przez siebie pomieszczeń w spadkowych budynkach mieszkalnych i gospodarczych, a ponadto 0,825 ha gruntu, i wobec tego tytułem odszkodowania za użytkowanie bez podstawy prawnej przez okres trzech lat wyżej wymienionych obiektów zasądził od pozwanego na rzecz powoda: za pomieszczenia w budynkach kwotę 7.200 zł, a za grunt - kwotę 9.000 zł.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Wstępnym zagadnieniem, wymagającym rozstrzygnięcia przed przystąpieniem do rozważań nad przedstawionym przez Sąd Wojewódzki zagadnieniem prawnym, jest kwestia, czy zamieszczony w prawomocnym postanowieniu działowym nakaz wydania "majątku przyznanego Michałowi D. na własność, a będącego w posiadaniu Stanisława D., obejmuje również wydanie przez pozwanego pomieszczeń w budynkach spadkowych, do których zajmowania jest on uprawniony z tytułu przysługującego mu z mocy art. 1083 k.c. uprawnienia do dalszego zamieszkania.W razie bowiem udzielenia na to wstępne zagadnienie odpowiedzi przeczącej brak byłoby argumentu do uznania, że pozwany zajmuje wspomniane pomieszczenia bezprawnie, wbrew treści prawomocnego orzeczenia sądowego. Otóż należy stwierdzić, że ogólnie określony w postanowieniu działowym obowiązek wydania majątku, będącego dotychczas w posiadaniu pozwanego, nie oznacza obowiązku opróżnienia pomieszczeń mieszkalnych i użytkowych, zaspokajających jego potrzeby mieszkaniowe. Odróżnić bowiem trzeba obowiązek wydania posiadania gospodarstwa spadkowego jako całości od obowiązku wydania pomieszczeń mieszkalnych i użytkowych, zaspokajających osobiste potrzeby spadkobiercy zobowiązanego do wydania posiadania majątku spadkowego, gdyż są to dwa odrębne obowiązki, przy czym mimo ustalonego obowiązku wydania posiadania majątku spadkowego może istnieć osobiste uprawnienie zobowiązanego w zakresie dalszego korzystania z mieszkania w budynkach spadkowych. Skoro zaś zamieszczony w postanowieniu działowym nakaz ogranicza się jedynie do wydania przez pozwanego będącego w jego posiadaniu majątku spadkowego, to brak jest podstawy do usunięcia na tej podstawie pozwanego z pomieszczeń niezbędnych do dalszego zaspokajania przez niego osobistych potrzeb mieszkaniowych, a tym samym brak podstaw do naruszenia jego uprawnień niejako "lokatorskich", przysługujących mu z mocy cytowanego przepisu prawa.Uprawnienie spadkobiercy, mieszkającego do chwili działu w spadkowym gospodarstwie rolnym, do dalszego zamieszkania przez czas określony w art. 1083 § 1 k.c. przysługuje takiemu spadkobiercy ex lege, istnieje więc ono również wtedy, gdy - jak w niniejszym wypadku - sąd nie orzekł o tym uprawnieniu w postanowieniu działowym (por. uzasadnienie uchwały SN z dnia 28.V.1971 r. III CZP 23/71 - OSNCP 1971, z. 11, poz. 198).Brak rozstrzygnięcia o omawianym uprawnieniu w postanowieniu działowym nie pozbawia zatem uprawnionego spadkobiercy możności dochodzenia ochrony takiego uprawnienia w innym postępowaniu. W szczególności wspomniany spadkobierca może w drodze materialnoprawnego zarzutu bronić się w procesie wszczętym przez spadkobiercę, któremu sąd przyznał na własność spadkowe gospodarstwo rolne, jeżeli żądania pozwu zmierzają do naruszenia jego uprawnienia do dalszego zamieszkania w gospodarstwie.Oczywiście obrona pozwanego nie może wykroczyć poza zakres rzeczywiście przysługujących mu uprawnień. Jeżeli zatem na przykład pozwany spadkobierca zajmuje całe budynki mieszkalne i gospodarcze, a więc w zakresie przekraczającym potrzeby mieszkaniowe jego i jego najbliższej rodziny, to za uzasadnioną i prawnie skuteczną można uznać jego obronę tylko w granicach "uprawnienia do dalszego zamieszkania". Wynika to z treści art. 1083 § 2 k.c., który przewiduje odpowiednie stosowanie do uprawnień, przewidzianych w pierwszym paragrafie tego artykułu, przepisów o służebności mieszkania. Służebność zaś mieszkania jest swoistą postacią służebności osobistej, do której wobec braku unormowania szczególnego odnosi się przepis art. 298 k.c. Przyjąć zatem należy, że w wypadku konieczności ustalenia zakresu uprawnień do dalszego zamieszkania w gospodarstwie spadkowym należy - stosując odpowiednio przepis art. 298 k.c. - oznaczyć zakres tego uprawnienia według osobistych potrzeb uprawnionego z uwzględnieniem zasad współżycia i miejscowych zwyczajów. Przy ustalaniu tego zakresu trzeba mieć również na uwadze potrzeby małżonka i małoletnich dzieci uprawnionego oraz innych osób wymienionych w art. 301 § 1 k.c., a także wynikające z art. 302 § 1 k.c. prawo uprawnionego spadkobiercy do korzystania z pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku.W sytuacji gdy spadkobierca, który w wyniku działu otrzymał na własność gospodarstwo rolne, żąda od innego spadkobiercy zapłaty odszkodowania za zajmowanie przez niego po dziale spadku pomieszczeń mieszkalnych i użytkowych, żądanie to pozbawione jest uzasadnionej podstawy prawnej w takim zakresie, w jakim dotyczy tych pomieszczeń, które pozwany spadkobierca zajmuje realizując przysługujące mu uprawnienie do dalszego zamieszkania w spadkowym gospodarstwie rolnym.Wykonując bowiem to uprawnienie, przysługujące mu z mocy art. 1083 § 1 k.c., pozwany nie narusza praw powoda, a tym samym nie jest obowiązany do płacenia powodowi odszkodowania za bezumowne korzystanie z zajmowanych pomieszczeń w granicach usprawiedliwionych treścią tego przepisu.Z wyżej przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.