III CZP 9/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Kuryłowicz, J. Majorowicz (sprawozdawca), E. Mielcarek, K. Piasecki, S. Rudnicki, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL R. Wyrzykowskiego, po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 1972 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy wyłączający drogę sądową szczególny tryb postępowania przewidziany w art. 112, 113, 123 i 124 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. Prawo wynalazcze (Dz. U. Nr 33, poz. 156) obejmuje spory o wysokość i wypłatę udziału wynalazczego w globalnej kwocie wynagrodzenia, ustalonego w tym postępowaniu w myśl art. 101 ust. 2 prawa wynalazczego na podstawie efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej przy zastosowaniu tego projektu?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Spory o wysokość i wypłatę udziału współtwórcy (udziałów współtwórców) pracowniczego projektu wynalazczego w globalnej kwocie wynagrodzenia, ustalonego przez Komisję Rozjemczą przy Urzędzie Patentowym na podstawie efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej przy zastosowaniu tego projektu, należą do drogi sądowej.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione składowi siedmiu sędziów Izby Cywilnej SN zagadnienie prawne było już przedmiotem rozstrzygnięcia przez skład zwykły w postanowieniu z dnia 8 stycznia 1968 r. II CZ 124/67 (OSNCP 1968, z. 8-9, poz. 151).W postanowieniu tym wysunięto tezę, że Komisja Rozjemcza przy Urzędzie Patentowym PRL, po wykorzystaniu drogi administracyjnej, jest wyłącznie właściwa do rozstrzygania sporów w sprawach wysokości wynagrodzenia przysługującego twórcy lub współtwórcom projektów wynalazczych, niezależnie od tego, czy spór dotyczy wynagrodzenia ogólnego za projekt wynalazczy, czy też wynagrodzeń każdego ze współtwórców.W tym zakresie i zgodnie z treścią art. 125 prawa wynalazczego niedopuszczalna jest droga procesu.W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że tryb postępowania sądowego w sprawach z zakresu wynalazczości jest trybem wyjątkowym i zgodnie z art. 125 prawa wynalazczego dopuszczalny jest tylko w sprawach, które nie zostały objęte poprzedzającymi przepisami art. 119-124, dotyczą zaś roszczeń cywilnoprawnych z zakresu wynalazczości. Wprawdzie roszczenie powoda w rozstrzyganej sprawie, domagającego się zasądzenia od pozwanej jednostki gospodarki uspołecznionej części wynagrodzenia przysługującej mu jako współtwórcy projektu wynalazczego, ma niewątpliwie charakter roszczenia cywilnoprawnego, niemniej jednak i tego rodzaju roszczenie jest roszczeniem o ustalenie wysokości wynagrodzenia, przewidzianym zarówno w art. 113 i 123 prawa wynalazczego, jak i w § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 marca 1963 r. w sprawie utworzenia i organizacji Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL oraz postępowania przed tą Komisją (Dz. U. Nr 16, poz. 85).Odmienny natomiast pogląd reprezentowany był w nauce prawa. W szczególności podkreślano na ogół powszechnie, że dla cywilnoprawnych roszczeń o wynagrodzenie linię demarkacyjną między przewidzianym dla nich postępowaniem cywilnym a innymi postępowaniami wyznaczają przepisy szczególne - w myśl zasady, że roszczenia te należą do drogi postępowania cywilnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 2 k.p.c., art. 125 prawa wynalazczego). Przy wykładni tych przepisów szczególnych obowiązuje właśnie domniemanie drogi postępowania cywilnego, wykluczające ich interpretację rozszerzającą. Wynikałoby z powyższego, że do drogi postępowania cywilnego należą spory o podział tego wynagrodzenia pomiędzy współtwórcami projektu.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do przedstawionego składowi siedmiu sędziów pytania prawnego, zauważyć należy, co następuje:Aby odpowiedzieć na pytanie, należy przede wszystkim rozważyć charakter ochrony prawnej przewidzianej w prawie wynalazczym, a także przeanalizować przepisy, które wprowadzają w niektórych sprawach z tej dziedziny szczególny tryb postępowania.Jeżeli chodzi o pierwszą kwestię, to zarówno w nauce prawa, jak i w orzecznictwie podkreśla się, że z całokształtu przepisów dotyczących zagadnień wynalazczości wynika, iż ustawodawca jako zasadę przyjmuje cywilnoprawną ochronę interesów związanych z powstaniem i istnieniem projektu wynalazczego. Zasada ta, która na tle dawnego prawa budziła wątpliwości, została przez prawo wynalazcze z 1962 r. wyrażona przede wszystkim w art. 125, zawierającym ogólną klauzulę, że sprawy nie objęte przepisami art. 119-124, a dotyczące roszczeń cywilnoprawnych, rozstrzygane są w trybie postępowania sądowego i arbitrażowego. Istotne znaczenie mają tutaj również przepisy kodeksu cywilnego, a w szczególności art. 23 i 24. Przez stwierdzenie bowiem, że "dobra osobiste człowieka, jak w szczególności (...) twórczość (...) wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach" (art. 23), oraz przez określenie środków prawnych o charakterze cywilnym, jakie przysługują twórcy na wypadek naruszenia jego uprawnień (art. 24), kodeks cywilny ustanawia zasadę wszechstronnej i przede wszystkim cywilnoprawnej ochrony praw twórcy, a w konsekwencji zasadę, iż głównym i zasadniczym środkiem ochrony praw twórcy jest ochrona procesowocywilna.Wprowadzając jako zasadę cywilnoprawną ochronę interesów związanych z powstaniem i istnieniem projektu wynalazczego, ustawodawca przewidział - z uwagi na to, że projekt wynalazczy ma istotne znaczenie dla państwa - w niektórych wypadkach ingerencję organów państwowych, która przejawia się w postaci decyzji administracyjnych opartych na uprawnieniach władczych. Nauka prawa wyróżnia na tle prawa wynalazczego trzy rodzaje decyzji, a mianowicie:1)decyzje o charakterze konstytutywnym, warunkujące istnienie pewnych praw podmiotowych i uprawnień związanych z powstaniem projektu wynalazczego,2)decyzje o charakterze deklaratoryjnym, rozpatrujące pewne zdarzenie istotne z punktu widzenia stosunków prawnych powstałych w następstwie dokonania projektu,3)decyzje w przedmiocie wykorzystania projektu wynalazczego przez gospodarkę uspołecznioną. Decyzje te regulują stosunki, jakie powstają między organem administracji wynalazczej a osobą, której sfery prawnej ów akt administracyjny dotyczy, bądź też między twórcą a jednostką gospodarki uspołecznionej.Zauważyć jednak należy, że nadanie przez ustawodawcę stosunkom, zachodzącym w wymienionych trzech grupach wypadków, charakteru administracyjnoprawnego stanowi nie regułę, lecz wyjątek od zasady cywilnoprawnego charakteru stosunków w dziedzinie wynalazczości.Prowadzi to w konsekwencji do wniosku, że przepisy szczególne przewidujące w konkretnych wypadkach wyjątek od powyższego podziału, a więc przekazujące daną sprawę do innego postępowania, muszą być interpretowane ściśle i nie jest dopuszczalna ich rozszerzająca wykładnia.Jeżeli chodzi o roszczenia o wynagrodzenie z tytułu praw wynikających z projektów wynalazczych, w orzecznictwie oraz nauce prawa przeważa pogląd, że roszczenia te mają charakter cywilnoprawny, a jedynie w pewnych szczegółowo określonych przez przepisy prawa wynalazczego wypadkach rozpoznawane są w postępowaniu pozasądowym. Cywilnoprawny charakter tych roszczeń wynika m.in. z art. 111 prawa wynalazczego, w myśl którego do wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze w sprawach nie uregulowanych w tym prawie albo w przepisach na jego podstawie wydanych stosuje się odpowiednio przepisy prawa cywilnego.Jeżeli chodzi z kolei o tryb postępowania w sprawach o wynagrodzenie twórców, to według art. 112 prawa wynalazczego wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy ustala jednostka gospodarki uspołecznionej, w której projekt przyjęto do zastosowania. Jeżeli twórca projektu nie godzi się z ustaleniem wynagrodzenia, przysługuje mu prawo wystąpienia do jednostki nadrzędnej o ustalenie wynagrodzenia, a od decyzji tej jednostki przysługuje mu odwołanie do organu nadrzędnego (art. 113 ust. 1 i 2).Według art. 113 ust. 3 prawa wynalazczego twórca, niezadowolony z decyzji organu nadrzędnego, może zwrócić się do Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym (art. 123).Przekazanie spraw o wynagrodzenie do rozpoznania bądź to w trybie postępowania administracyjnego, bądź w trybie postępowania spornego przed Urzędem Patentowym, bądź też w trybie postępowania przed Komisją Rozjemczą jest wyjątkiem od ogólnej zasady wyrażonej w art. 46 Konstytucji oraz w art. 1 prawa o ustroju sądów, a także w art. 2 k.p.c. i art. 125 prawa wynalazczego, które to przepisy stwarzają domniemanie kompetencji sądów w sprawach cywilnych powstałych na tle prawa wynalazczego, z wyłączeniem spraw wyraźnie przewidzianych w ustawie Prawo wynalazcze. Przemawia to za ścisłą, a nie rozszerzającą wykładnią tych przepisów prawa wynalazczego, które przekazują niektóre sprawy o wynagrodzenie na drogę postępowania administracyjnego lub poddają je kompetencji organów quasi - sądowych.Stosownie do art. 123 ust. 1 prawa wynalazczego tylko spory w sprawach o wysokość efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej w wyniku zastosowania projektów wynalazczych i przysługującego wynagrodzenia przekazane zostały do właściwości Komisji Rozjemczej.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 marca 1963 r. w sprawie utworzenia i organizacji Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym PRL oraz postępowania przed tą Komisją (Dz. U. nr 16, poz. 85), wydane na podstawie upoważnienia ustawowego (art. 123 ust. 2 prawa wynalazczego), precyzując zadania tej Komisji, stanowi w § 2 ust. 1, że Komisja Rozjemcza rozpatruje wnioski twórców pracowniczych projektów wynalazczych w sprawach o wysokość efektów uzyskanych w gospodarce uspołecznionej w wyniku zastosowania projektów wynalazczych oraz wynagrodzenia przysługującego twórcom z tego tytułu, jak również w sprawach dodatkowego wynagrodzenia twórców z tytułu wykonywania przez jednostki gospodarki uspołecznionej uzyskanych za granicą praw z patentów i praw z rejestracji wzorów użytkowych. Komisja Rozjemcza rozpatruje również wnioski twórców niepracowniczych projektów wynalazczych w sprawach wyżej wymienionych, gdy zachodzą ponadto przesłanki przewidziane w § 2 ust. 2 pkt 1 i 2 cyt. wyżej rozporządzenia.Podkreślić również należy, że stosownie do art. 101 ust. 2 prawa wynalazczego podstawą do ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy są efekty uzyskane przez zastosowanie projektu.Analiza wymienionych wyżej przepisów wykazuje, że do kompetencji Komisji Rozjemczej należą sprawy o wysokość uzyskanych w gospodarce uspołecznionej efektów ekonomicznych i o należną twórcy lub twórcom wysokość wynagrodzenia, i to w zakresie globalnych kwot, nie należy zaś do niej rozpoznawanie sporów między twórcami o ustalenie wysokości wynagrodzenia przysługującego każdemu z nich, zwłaszcza wtedy, gdy twórca domaga się ustalenia odsetka wynagrodzenia ogólnego. Pamiętać bowiem należy, że przesłanką rozstrzygnięć Komisji Rozjemczej w zakresie należnego twórcom wynagrodzenia ogólnego są, zgodnie z cytowanymi wyżej przepisami, tylko efekty ekonomiczne, gdy tymczasem przy ustalaniu części wynagrodzenia przysługującego poszczególnym twórcom chodzi o takie m.in. przesłanki, jak liczba osób uprawnionych, ich osobisty wkład pracy w opracowaniu zastosowanego wynalazku itd.Brak kompetencji Komisji Rozjemczej do rozstrzygania tych ostatnich spraw uwidacznia się szczególnie wyraźnie w sytuacji zachodzącej w sprawie, w której Sąd Najwyższy wydał kwestionowane w niniejszej uchwale postanowienie, a mianowicie w sytuacji, gdy przeciwko jednostce gospodarki uspołecznionej wystąpił jeden z współtwórców projektu, uznany za takiego decyzją Urzędu Patentowego, a wynagrodzenie zostało ustalone już uprzednio i wypłacone pozostałym współtwórcom. Wbrew poglądowi wyrażonemu w cyt. postanowieniu Sądu Najwyższego nie jest już możliwe dochodzenie od jednostki gospodarki uspołecznionej dalszego wynagrodzenia, skoro stosownie do przepisów uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 5 lutego 1963 r. (M.P. Nr 18, poz. 100; zm. M.P. z 1967 r. Nr 33, poz. 154), wydanej na podstawie art. 145 prawa wynalazczego, zasady obliczania wynagrodzeń zostały ściśle oznaczone. W omawianej sytuacji wysokość ogólnego wynagrodzenia na podstawie efektów ekonomicznych została już ustalona bądź to przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, bądź też - w razie sporu - przez Komisję Rozjemczą. Spór, jaki powstał między jednym z twórców a pozostałymi twórcami lub jednostką gospodarki uspołecznionej, jest sporem czysto cywilnym o określenie udziałów, a także o ewentualne zasądzenie od pozostałych współtwórców na rzecz uprawnionego nienależnie pobranej nadwyżki przy istnieniu warunków przewidzianych w art. 110 prawa wynalazczego.Za reprezentowanym w niniejszej uchwale stanowiskiem przemawia również i ta okoliczność, że cyt. wyżej uchwała nr 74 Rady Ministrów, która dokładnie precyzuje sposób obliczania efektów ekonomicznych, nie zawiera żadnych postanowień, które pozwoliłyby dojść do wniosku, że Komisja Rozjemcza rozpatruje również spory o procentowy podział wynagrodzenia przysługującego twórcom.Zauważyć wreszcie należy, że reprezentowany w niniejszej uchwale pogląd znajduje potwierdzenie w uchwale Rady Ministrów i Centralnej Rady Związków Zawodowych z dnia 5 kwietnia 1963 r. w sprawie zasad tworzenia i działalności brygad racjonalizatorskich (M.P. Nr 48, poz. 299), wydanej na podstawie art. 7 ust. 2 prawa wynalazczego. W szczególności § 18 ust. 2 tej uchwały stanowi, że rozstrzyganie sporów między członkami brygady o udział i wkład pracy przy wykonywaniu zadania objętego umową oraz o wysokość udziału w wynagrodzeniu należy do właściwości sądów powszechnych.Przedstawiona wyżej analiza wchodzących w grę przepisów, dokonana w ramach dwu zasad o charakterze ogólnym i podstawowym, a mianowicie: 1) że sprawy ze stosunków w dziedzinie wynalazczości mają w zasadzie charakter cywilnoprawny, że wyjątkowo stosunki mogą mieć charakter administracyjny, 2) że w sprawach o wynagrodzenie jako sprawach o charakterze cywilnoprawnym istnieje zasada drogi sądowej, a wszelkie przepisy szczególne wyłączające tę drogę muszą być interpretowane ściśle - uzasadnia udzielenie na przedstawione pytanie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Po podjęciu niniejszej uchwały Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalił w dniu 19 października 1972 r. nową ustawę o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272). Przedstawiona składowi siedmiu sędziów SN kwestia prawna w świetle przepisów nowego prawa wynalazczego, które zacznie obowiązywać od 1 stycznia 1973 r., staje się na przyszłość w części bezprzedmiotowa.Nowe bowiem prawo wynalazcze przewiduje w art. 104 i 105 w sprawach o wynagrodzenie za pracownicze projekty wynalazcze najpierw tryb administracyjny, a następnie - gdy twórca nie jest zadowolony z decyzji jednostki nadrzędnej, wydanej na skutek jego odwołania od decyzji danej jednostki gospodarki uspołecznionej - tryb sądowy.Stosownie bowiem do art. 105 ust. 2 tego prawa twórca niezadowolony z decyzji jednostki nadrzędnej może dochodzić roszczenia o wynagrodzenie za pracowniczy wynalazek przed sądem wojewódzkim właściwym ze względu na siedzibę jednostki gospodarki uspołecznionej zobowiązanej do wypłaty wynagrodzenia.Ponadto z zakresu orzekania w trybie spornym przez Urząd Patentowy wyłączone zostały sprawy o ustalenie osoby twórcy lub współtwórcy pracowniczego projektu wynalazczego oraz o ustalenie, że za pracowniczy projekt wynalazczy przysługuje twórcy projektu wynagrodzenie (art. 109 ust. 1 oraz art. 124 ust. 5 nowego prawa).Powyższe zmiany legislacyjne potwierdzają wykładnię przyjętą w niniejszej uchwale co do cywilnoprawnego charakteru sporów o wysokość i wypłatę udziału współtwórcy (współtwórców) pracowniczego projektu wynalazczego w globalnej kwocie wynagrodzenia oraz co do wyłączności drogi sądowej w tych sprawach.Zauważyć dalej należy, że przepisy nowego prawa wynalazczego znoszą Komisję Rozjemczą; Komisja ta będzie rozpoznawała jeszcze tylko sprawy, w których postępowanie wszczęto przed dniem 1.I.1973 r.