III CZP 96/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Świeboda (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Sychowicz, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wpisu prawa własności Hieronima C. do księgi wieczystej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Suwałkach postanowieniem z dnia 25 czerwca 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy państwowe biuro notarialne może w trybie art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147) ujawnić z urzędu nowego właściciela nieruchomości, która miała urządzoną księgę wieczystą, wbrew jego woli i mimo jego oświadczenia, że nie chce ponosić związanych z tym ujawnieniem opłat sądowych?2. Czy dla odpowiedzi na powyższe pytanie ma znaczenie okoliczność, że "wniosek" organu administracyjnego o ujawnienie nowego właściciela wpłynął przed dniem 1 stycznia 1983 r., tj, przed wejściem w życie obowiązującej obecnie ustawy o księgach wieczystych i hipotece?"podjął następującą uchwałę:Państwowe biuro notarialne właściwe do prowadzenia księgi wieczystej może z urzędu - na skutek zawiadomienia organu administracji państwowej - dokonać ujawnienia zmiany właściciela nieruchomości w istniejącej księdze wieczystej także wówczas, jeżeli właściciel nieruchomości, mimo przynaglania, nie uiścił należnych opłat sądowych (art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U. Nr 19, poz. 147).Odmówił udzielenia odpowiedzi na dalszą część pytania.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Decyzją z dnia 29 maja 1974 r. b. Urząd Powiatowy w E. stwierdził, że Hieronim C. syn Teofila i Antoniny jest właścicielem nieruchomości o powierzchni 10,5 ha położonej w K. (art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych) i w lipcu 1974 r. przesłał odpis tejże decyzji Państwowemu Biuru Notarialnemu w E. z wnioskiem o dokonanie zmiany właściciela nieruchomości w istniejącej księdze wieczystej. Postanowieniem z dnia 13 lutego 1985 r. Państwowe Biuro Notarialne wyznaczyło Hieronimowi C. dwutygodniowy termin do złożenia wniosku o wpis prawa własności nieruchomości w księdze wieczystej oraz szacunku budynków, a ponadto uiszczenia należnych opłat sądowych. Ponieważ Hieronim C. przedstawił jedynie szacunek budynków, natomiast nie złożył wniosku ani nie uiścił opłat sądowych, Biuro wymierzyło mu grzywnę w wysokości 500 zł, ponawiając wezwanie zagroziło dalszą grzywną. Następnie jednak zwolniło go od nałożonej grzywny i z urzędu wpisało Hieronima C. w księdze wieczystej Kw Nr (...) jako właściciela nieruchomości na miejsce Teofila i Antoniny C., postanowieniem zaś z dnia 26 marca 1986 r. nakazało pobrać od niego 16.250 zł tytułem opłaty sądowej.Na skutek zażalenia Hieronima C. na postanowienie Państwowego Biura Notarialnego z dnia 26 marca 1986 r. Sądowi Wojewódzkiemu w Suwałkach nasunęło się zagadnienie prawne, które ujął w pytaniu sformułowanym w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Stan prawny nieruchomości ujawnionej w księdze wieczystej powinien być zgodny z rzeczywistym stanem prawnym. Jeżeli państwowe biuro notarialne dostrzeże niezgodności w tym zakresie, obowiązane jest podjąć czynności zmierzające do ich usunięcia (art. 57 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U. Nr 19, poz. 147). Biuro notarialne rozpoznające sprawę o wpis w księdze wieczystej w postępowaniu nieprocesowym, przy uwzględnieniu zmian wynikających z powołanej ustawy o księgach wieczystych i hipotece (art. 37 ustawy). Wpisy dokonywane są tylko na wniosek, chyba że przepis szczególny przewiduje dokonanie wpisu z urzędu (art. 38 ust. 1 ustawy). Takim szczególnym przepisem, który uprawnia państwowe biuro notarialne do dokonania wpisu z urzędu jest art. 36 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Według ust. 1 powołanego przepisu sądy, komisje arbitrażowe i organy administracji państwowej są zobowiązane do zawiadamiania państwowego biura notarialnego właściwego do prowadzenia księgi wieczystej o każdej zmianie właściciela nieruchomości. Do zawiadomień tych mają obowiązek dołączenia dokumentów stwierdzających wspomnianą zmianę właściciela nieruchomości.Natomiast w samych zawiadomieniach wymienione organy powinny wskazać położenie, obszar i osobę właściciela nieruchomości według zasad obowiązujących przy dokonywaniu wpisów oraz oznaczenie istniejącej księgi wieczystej. Stosownie zaś do ust. 2 powołanego artykułu państwowe biuro notarialne po otrzymaniu zawiadomienia, o którym wyżej mowa, może z urzędu dokonać ujawnienia zmiany właściciela nieruchomości. Gdyby jednak zachodził brak dokumentów stanowiących podstawę do ujawnienia w istniejącej księdze wieczystej zmiany właściciela nieruchomości, biuro notarialne ma obowiązek przynaglenia właściciela do usunięcia tego braku. Tak więc zawiadomienia, o których mowa w art. 36, ze względu na niezbędne ich składniki odpowiadające treści wniosku o wpis, zastępują w istocie wniosek. Konsekwencją takiej regulacji jest postanowienie, że państwowe biuro notarialne jest obowiązane przynaglać właściciela tylko wówczas, gdy do wzmiankowanych zawiadomień nie dołączono wszystkich dokumentów niezbędnych do ujawnienia w istniejącej księdze wieczystej zmiany właściciela nieruchomości. Przynaglenia zaś nie dotyczą brakującego wniosku właściciela o wpis. Przepis art. 36 ust. 2 zdanie ostatnie nakazuje bowiem tylko "odpowiednio" stosować art. 35.W związku z przedstawionym stanowiskiem nasuwa się potrzeba wyjaśnienia wzajemnych relacji między art. 36 ustawy o księgach wieczystych i hipotece a § 43-48 o postępowaniu przynaglającym rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 marca 1983 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 84), a w szczególności, czy nie zachodzi sprzeczność między tymi unormowaniami. Otóż sprzeczności nie ma, gdyż art. 36 ustawy reguluje określony w nim stan faktyczny, natomiast przewidziane w § 43-48 rozporządzenia postępowanie przynaglające dotyczy innych sytuacji faktycznych.Wprawdzie w art. 36 ust. 2 ustawy postanowiono, że państwowe biuro notarialne "może z urzędu" dokonać ujawnienia zmiany właściciela, przez co niejako ustawodawca pozostawił biuru ocenę sytuacji i zajęcie stanowiska o dokonaniu z urzędu wpisu; wobec jednak obowiązku biura notarialnego wynikającego z powołanego już art. 57 niedokonanie z urzędu ujawnienia zmiany właściciela w istniejącej księdze wieczystej mogłoby nastąpić tylko wyjątkowo, np. gdyby oprócz zawiadomienia organu administracji państwowej o ujawnieniu zmiany właściciela sam właściciel również złożył wniosek o taki sam wpis.Dokonanie przez biuro notarialne ujawnienia z urzędu zmiany właściciela nieruchomości w istniejącej księdze wieczystej zobowiązuje zarazem biuro do wydania orzeczenia o obowiązku uiszczenia przez właściciela należnych opłat sądowych (art. 21 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz. U. Nr 24, poz. 110 ze zm.). Wymiaru opłaty zaś biuro dokonuje kierując się stawkami opłat ustalonymi w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1982 r. w sprawie określenia wysokości wpisów w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 26, poz. 188).Nie zachodziła potrzeba udzielenia odpowiedzi na drugie pytanie wobec uregulowania wynikającego z art. 116 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Przepis ten stanowi, że "postępowanie wszczęte przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy toczy się według przepisów tej ustawy".