III CZP 97/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: W. Bryl, J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz, K. Olejniczak, J. Pietrzykowski, Z. Trybulski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, w sprawie z wniosku Genowefy S. z udziałem Tadeusza S. o nakazanie wypłaty odszkodowania do rąk współmałżonka, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 23 grudnia 1975 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy przepis art. 28 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może mieć zastosowanie do należności o charakterze jednorazowym, a w szczególności do kwoty przypadającej uczestnikowi postępowania z tytułu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość stanowiącą jego majątek odrębny?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Przepisu art. 28 k.r.o. nie stosuje się do należności nie mających charakteru dochodów małżonka, a w szczególności do kwoty przypadającej mu z tytułu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość stanowiącą jego majątek odrębny. Uzasadnienie faktyczneIPrzepis art. 28 § 1 k.r.o. stwierdza, że "jeśli jeden z małżonków pozostających we wspólnym pożyciu nie spełnia ciążącego na nim obowiązku przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny, sąd może nakazać, aby wynagrodzenie za pracę albo inne należności przypadające temu małżonkowi były w całości lub w części wypłacane do rąk drugiego małżonka.Odnośnie do treści pojęcia "inne należności" w doktrynie zarysowały się zasadnicze rozbieżności, a mianowicie:1)jedna grupa autorów (powołująca się na cel przepisu) opowiada się za zwężającą się wykładnią tego pojęcia uważając, że chodzi o należności powtarzające się - choćby nie mające charakteru periodycznego - i oparte na stosunku trwałości; 2)druga grupa autorów (powołująca się na brzmienie przepisu) nie widzi podstaw do jakiegokolwiek zawężania pojęcia należności.IIPodstawę roszczenia małżonka przeciw drugiemu małżonkowi o "alimenty" w czasie trwania (prawnego) małżeństwa stanowi przepis art. 27 k.r.o. Małżonek może dochodzić tych roszczeń:a)niezależnie od pozostawania we wspólnym pożyciu - w drodze powództwa,b)w czasie pozostawania we wspólnym pożyciu - także w trybie określonym w art. 28 § 1 k.r.o. Ten tryb ma w stosunku do trybu ogólnego (a) charakter wyjątkowy, wymaga bowiem dodatkowych przesłanek (wspólne pożycie i już istniejące niespełnianie obowiązku przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny), a nadto - zwłaszcza w stosunku do art. 1083 § 1 k.p.c. - może prowadzić do daleko sięgającego ograniczenia uprawnień małżonka-dłużnika i pozbawić go możności dysponowania całością wymienionych w tym przepisie należności.Z tych względów należy uznać, iż w stosunku do wyjątkowego przepisu art. 28 § 1 k.r.o. powinna być stosowana wykładnia ścieśniająca. W szczególności należy mieć na uwadze, co następuje:1. Jeśli chodzi o wzgląd na dobro rodziny. to co do roszczeń alimentacyjnych w ogólności zarówno przepisy prawa rodzinnego i opiekuńczego, jak i przepisy postępowania cywilnego dają wielokrotnie wyraz trosce o to dobro i stwarzają skuteczne gwarancje jego ochrony. Tryb powództwa o zaległe czy bieżące alimenty w założeniach swych chroni te interesy rodziny, które ustawodawca chronić zamierza.Dlatego nie można generalnie stwierdzić, że jeśli małżonkowi pozostającemu we wspólnym pożyciu odmawia się możliwości realizowania roszczenia "alimentacyjnego" w trybie art. 28 k.r.o., to już tym samym narusza się dobro rodziny. Konieczne jest ustalenie, jakie dodatkowe - w stosunku do ogólnego, chronionego w trybie powództwa - dobro rodziny miał na uwadze ustawodawca, wprowadzając drugi tryb postępowania określony w art. 28 k.r.o. Zazwyczaj w procesach alimentacyjnych dłużnik i wierzyciel żyją w odrębnych rodzinach; uprawniony - nawet przy opóźnieniu świadczeń - ma zwykle szanse na doraźną pomoc swej rodziny. W tym natomiast przypadku mamy z reguły do czynienia z jedną rodziną "korzystającą" wyłącznie z własnych środków utrzymania, pozostającą we wspólności gospodarczej, z której korzysta również małżonek dłużnik, zużywający własne środki utrzymania na inne cele. Taka rodzina wymaga dodatkowej ochrony zmierzającej do tego, by środki przeznaczone ze swej istoty na utrzymanie rodziny wpływały bezzwłocznie do budżetu domowego oraz by wystarczały również na pokrycie w rodzinie potrzeb samego dłużnika. Stąd też przyspieszenie bieżącej realizacji nakazu wydanego w trybie art. 28 k.r.o. wobec zbędności postępowania egzekucyjnego i pośrednictwa komornika, stąd też wyłącznie w stosunku do należności przewidzianych w art. 28 § 1 k.r.o. ograniczeń wynikających z art. 1083 § 1 k.p.c.2. Argumentacja, że z tekstu ustawy nie wynikają terminologiczne podstawy do ścieśniającej wykładni pojęcia "inne należności", nie jest przekonywająca.Gdyby ustawodawca miał na myśli w ostatecznym wyniku "wszelkie należności", zbędne byłoby wyodrębnienie w tym przepisie "wynagrodzenia za pracę", gdyż pojęcie to już mieściłoby się w szerszym pojęciu "należności". Użycie sformułowania "wynagrodzenie za pracę albo inne należności" uzyska właściwy sens wówczas, gdy przyjmiemy, że ustawodawcy chodziło o takie "inne należności", które swym charakterem są zbliżone do "wynagrodzenia za pracę" w tym sensie, że stanowią dochody ("zarobek") zobowiązanego, osiągane z tytułu jego działalności zawodowej czy twórczej, które powinny być przeznaczone na pokrycie potrzeb rodziny.W większości wypadków chodzi właśnie o wynagrodzenie za pracę, gdyż stosunek pracy stanowi podstawę bytu przytłaczającej większości ludności i dlatego ustawodawca ten rodzaj dochodu wyodrębnił, zwłaszcza że u źródeł tego przepisu leżała potrzeba skutecznej ochrony tego wynagrodzenia przed niebezpieczeństwem zmarnotrawienia go przez zatrudnionego małżonka. Dochodami są także m.in. nagrody pieniężne i premie, wynagrodzenie autorskie, choćby jednorazowe, należności rzemieślników z tytułu umów o dzieło lub zlecenia, należności rolników z tytułu umów kontraktacyjnych itp.3. Natomiast wzgląd na dobro rodziny nie wymaga, aby do kręgu "należności" w rozumieniu przepisu art. 28 k.r.o. włączyć te należności, które nie są dochodami, lecz wchodzą w skład substancji majątku dłużnika. Majątek ten ma na celu długoplanowe zaspokajanie potrzeb rodziny, wymaga racjonalnego gospodarowania i dlatego jego uszczuplanie może odbywać się jedynie na zasadach określających przesłanki ustalenia wysokości "alimentów" i sposób ich egzekwowania. Dotyczy to w szczególności kwot przypadających jednemu z małżonków z tytułu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość stanowiącą jego majątek odrębny, zwłaszcza gdy wywłaszczona została część nieruchomości, a uzyskane odszkodowanie mogłoby być przeznaczone na racjonalniejsze zagospodarowanie pozostałej części nieruchomości.Z tych względów należało udzielić odpowiedzi zawartej w sentencji niniejszej uchwały.