III PRN 6/68

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Powszechnej Spółdzielni Spożywców w E. przeciwko Teresie W. i Bazylemu Ł. o zapłatę - na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 8 sierpnia 1967 r. - zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w E. z dnia 15 marca 1967 r., w części zasądzającej powództwo od pozwanego Bazylego Ł., uchylił i sprawę w tym zakresie przekazał temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie wniesionym w dniu 1 września 1966 r. do Sądu Powiatowego w E., Powszechna Spółdzielnia Spożywców w E. wnosiła o zasądzenie od pozwanych Teresy W., kierowniczki sklepu i Bazylego Ł., zastępcy kierownika sklepu nr 28 solidarnie na rzecz powódki 5.201,72 zł. W uzasadnieniu pozwu powódka twierdziła, że pozwani podpisali umowę o współodpowiedzialności za mienie powierzone im w sklepie nr 28, a w sklepie tym w okresie od 20 maja do 27 października 1965 r. powstał niedobór w kwocie 9.951,72 zł, na poczet którego pozwani wpłacili 4.750 zł, odmawiając zapłaty pozostałej kwoty 5.201,72 zł.Pozwana Teresa W. wnosiła o oddalenie powództwa, zarzucając, że nie godziła się na współpracę z pozwanym Bazylim Ł., a manko powstało z winy tego ostatniego, który w czasie jej urlopu wprowadzał się w stan nietrzeźwości. Jak się pozwana później dowiedziała pozwany Ł. nie cieszył się dobrą opinią w zakładach pracy, w których poprzednio pracował.Pozwany Bazyli Ł. wnosił również o oddalenie powództwa, twierdząc, że w myśl umowy zobowiązany był do pokrycia niedoboru w połowie, a ponieważ wpłacił już na pokrycie niedoboru kwotę 5.700 zł, a nadto powódka wstrzymała mu wypłatę części poborów w kwocie 450 zł, przeto powódka powinna mu zwrócić nadpłatę w kwocie 1.174,14 zł.Sąd Powiatowy zasądził od pozwanego Ł. na rzecz powódki kwotę 5.201,72 zł, a w stosunku do pozwanej W. powództwo w całości oddalił. Sąd Powiatowy ustalił, na podstawie zeznań świadków, że pozwany Ł. w czasie urlopu pozwanej W. upijał się. Sąd Powiatowy przyjął więc, że szkoda powstała wyłącznie z winy pozwanego Ł.Sąd Wojewódzki wyrokiem z 8 sierpnia 1967 r., na skutek rewizji pozwanego Ł., zmienił wyrok Sądu Powiatowego w części zasądzającej powództwo i oddalił powództwo w stosunku do pozwanego Ł. Sąd Wojewódzki uznał, że fakt, iż pozwany Ł. był widziany parokrotnie w stanie nietrzeźwym nie uzasadnia jeszcze wniosku, że niedobór powstał wyłącznie z tej przyczyny, a ponieważ pozwany ten uiścił powódce kwotę 5.700 zł (za dowodem nadania nr 1136 z 22.VI.1966 r.), to jest więcej niż połowę szkody, przeto powództwo w stosunku do niego jest nieuzasadnione.Prokurator Generalny PRL zaskarżył z urzędu ten ostatni wyrok rewizją nadzwyczajną wniesioną do Sądu Najwyższego w dniu 5 lutego 1968 r., zarzucając temu wyrokowi oraz wyrokowi Sądu Powiatowego w E. z 15 marca 1967 r. C 589/66 rażące naruszenie art. 3 § 2, 213 § 1 i 316 § 1 k.p.c. oraz art. 2 i 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o współodpowiedzialności majątkowej pracowników za niedobory w przedsiębiorstwach obrotu towarowego, a nadto naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego w części uwzględniającej powództwo w stosunku do pozwanego Ł. i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Zdaniem Prokuratora Generalnego zastrzeżenie budzi stwierdzenie Sądu Wojewódzkiego, iż fakty pozostawania w stanie nietrzeźwości pozwanego Ł. w czasie pracy nie uzasadniają samo przez się odpowiedzialności tego pozwanego za cały brak. Zdaniem skarżącego trafnie stwierdził Sąd Powiatowy, że ustalone fakty pozostawania przez pozwanego w stanie nietrzeźwym w czasie, gdy pod nieobecność kierowniczki sklepu pełnił obowiązki kierownika, pozwalają na przyjęcie związku przyczynowego między tym zachowaniem się pozwanego, a powstałym brakiem.Ponadto Prokurator Generalny zarzuca, że Sąd Powiatowy zasądzając powództwo w całości od pozwanego Ł., nie zbadał i nie wyjaśnił, czy pozwany ten istotnie, jak to zarzucał, wpłacił na wyrównanie szkody kwotę 5.700 zł i że ponadto powódka zatrzymała mu część wynagrodzenia za pracę w kwocie 450 zł i dlatego również wyrok Sądu Powiatowego w części zasądzającej powództwo od pozwanego Ł. powinien ulec uchyleniu.Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.Pracownik, któremu powierzono mienie z obowiązkiem wyliczenia się odpowiada za powstały niedobór na tej zasadzie, że w myśl art. 471 k.c. należy domniemywać się, iż zawinił powstanie niedoboru przez niedopełnienie obowiązku strzeżenia mienia. Domniemanie uzasadnione jest logicznie, ponieważ pracownik widocznie nie strzegł należycie powierzonego mu mienia, jeżeli dopuścił do powstania braku, a nie potrafi wykazać w jaki - niezawiniony przez niego sposób - brak ten powstał. Jeżeli jednak pracownik taki wykaże przyczyny powstania braku przez niego niezawinione, nie odpowiada za brak powstały z tych przyczyn.Cytowana wyżej ustawa o współodpowiedzialności materialnej pracowników za niedobory w przedsiębiorstwach obrotu towarowego przyjmuje w art. 2 ust. 3 i 4 taką samą zasadę odpowiedzialności z tym tylko, że pracownicy, którzy przyjęli w umowie wspólną odpowiedzialność, odpowiadają za powstałą szkodę w częściach określonych w umowie. Także i tacy pracownicy nie odpowiadają za szkodę, jeśli wykażą przyczyny - przez nich niezawinione - które spowodowały szkodę. Ponadto każdy z pracowników współodpowiedzialnych może wykazać, że szkoda powstała w całości lub części z przyczyn zawinionych przez innego współodpowiedzialnego pracownika i wówczas za szkodę powstałą z przyczyn zawinionych przez takiego współodpowiedzialnego pracownika odpowiada on z wyłączeniem pozostałych współodpowiedzialnych.Sąd Powiatowy w niniejszej sprawie ustalił, że oboje pozwani podpisali umowę o współodpowiedzialności za powierzone im mienie, a nadto, że w ciągu okresu czasu, w którym powstało manko, pozwana W. - kierowniczka sklepu - przez 2 tygodnie przebywała na urlopie i w tym czasie pozwany Ł. sam pozostawał w sklepie. W tymże też czasie był kilkakrotnie widziany w czasie pracy w sklepie w stanie nietrzeźwym, a w jednym wypadku - w takim stanie - miał przy sobie 12.000 zł z utargu sklepowego. Opierając się na takich ustaleniach, Sąd Powiatowy przyjął, że cały niedobór powstał w związku przyczynowym z (powyższymi uchybieniami w pracy pozwanego Ł. w czasie, gdy W. przebywała na urlopie. Jest to domniemanie faktyczne z art. 231 k.p.c.Sąd Wojewódzki, nie kwestionując prawidłowości bezpośrednich ustaleń Sądu Powiatowego, wyraził jednak pogląd, że z faktu kilkakrotnej nietrzeźwości pozwanego Ł. w czasie pracy nie można wyprowadzić wniosku, że szkoda powstała z tej przyczyny. Taki pogląd słusznie został zakwestionowany w rewizji nadzwyczajnej. Sąd Wojewódzki przede wszystkim pominął, że domniemanie faktyczne Sądu Powiatowego opiera się nie tylko na fakcie wprowadzenia się pozwanego Ł. w stan nietrzeźwości w czasie pracy, ale także na tym, że miało to miejsce w czasie nieobecności pozwanej W., kiedy pozwany Ł. sam zawiadywał powierzonym towarem i kasą sklepową i na tym, że nie tylko nie wykazano, ale nawet nie twierdzono, by W. w czymkolwiek uchybiła swym obowiązkom. W sytuacji, gdy wykazano, że jeden ze współodpowiedzialnych pracowników dopuszczał się uchybień, które mogły stać się przyczyną powstania niedoboru, i to w czasie nieobecności drugiego współodpowiedzialnego i bez jego wiedzy, a temu drugiemu pracownikowi nie wykazano żadnych uchybień - można uznać za prawidłowy wniosek, że szkoda powstała wyłącznie w związku z wykazanymi uchybieniami pracownika, który sam pozostawał w sklepie i zawiadywał powierzonym mieniem.Sąd Wojewódzki nie miał więc podstawy kwestionować pośredniego ustalenia Sądu Powiatowego, że szkoda powstała wyłącznie z winy pozwanego Ł., a tym bardziej przyjmować naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 2 ust. 3 i 4 cyt. ustawy o współodpowiedzialności. Należy więc przyjąć, że Sąd Wojewódzki, uwzględniając rewizję pozwanego i zmieniając wyrok Sądu Powiatowego, uchybił przepisom art. 368 pkt 1) i 4) k.p.c. i art. 390 § 1 k.p.c.Wyrok Sądu Powiatowego - co do zasady słuszny - nie może jednak być utrzymany w mocy w części zasądzającej powództwo od pozwanego Ł., ponieważ - jak to słusznie zarzuca Prokurator Generalny PRL w swej rewizji nadzwyczajnej - Sąd Powiatowy, mimo wyraźnych zarzutów tego pozwanego, nie wyjaśnił istotnej w sprawie okoliczności, jaką sumę pozwany Ł. wpłacił stronie powodowej na pokrycie dochodzonej w pozwie szkody. W aktach sprawy (przy rewizji pozwanego - k. 60) znajduje się dowód nadania pod adresem strony pozwanej kwoty 5.700 zł z daty sprzed wniesienia pozwu. Sąd Wojewódzki na podstawie tego dokumentu ustalił, że pozwany Ł. taką kwotę wpłacił stronie powodowej na wyrównanie szkody. Dowód ten, bez bliższego wyjaśnienia, nie wystarcza do takiego ustalenia. Jednakże pozwany już w postępowaniu przed Sądem Powiatowym twierdził, że taką kwotę wpłacił i że nadto strona powodowa potrąciła mu pewną kwotę z poborów na pokrycie szkody. Sąd Powiatowy powinien był wyjaśnić, czy i o ile szkoda zmniejszyła się przez zapłatę lub potrącenie poborów, gdyż od pozwanego można było zasądzić tylko taką kwotę, jaka odpowiada niewyrównanej części szkody w chwili wydania wyroku. Niewyjaśnienie tej istotnej okoliczności stanowiło podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3 k.p.c. co uzasadnia uchylenie wyroku Sądu Powiatowego w części zasądzającej powództwo od pozwanego Ł. i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji w myśl art. 422 k.p.c.