III ZP 2/98

Uchwała z dnia 1 kwietnia 1998 r. III ZP 2/98 Przewodniczący SSN: Barbara Wagner, Sędziowie SN: Stefania Szymańska, Maria Tyszel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka w sprawie z wniosku Jerzego C. - Gospodarstwo Rolne D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R. o zwrot należności wypłaconych świad-czeń, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 1 kwietnia 1998 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-nych w Katowicach postanowieniem z dnia 22 grudnia 1997 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC Czy w razie przejęcia zakładu pracy przez inny zakład pracy w trybie art. 231 § 2 KP (w brzmieniu przed zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 2.II.1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw - Dz. U. Nr 24, poz. 110) „pracownik zmienia pracę” w rozumieniu § 5 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Mi-nistrów z dnia 6.VI.1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.), a w konsekwencji czy do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego uwzględnia się tylko wynagrodzenie uzyskane przez niego w zakładzie pracy, w któ-rym powstało prawo do zasiłku (zakładzie przejmującym), czy też wynagrodzenie uzyskane w okresie zatrudnienia w zakładzie przejmowanym, z uwagi na trwałość stosunku pracy ? podjął następującą uchwałę: Przepis § 5 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.) nie ma zas-tosowania do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego pracownika 2 wówczas, gdy zmiana pracodawcy nastąpiła na podstawie art. 231 § 2 KP w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 czerwca 1996 r. U z a s a d n i e n i e Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach posta-nowieniem z dnia 22 grudnia 1997 r. [...], przedstawił na podstawie art. 390 § 1 KPC, do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne powstałe przy rozpa-trywaniu apelacji od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-łecznych w Katowicach Ośrodka Zamiejscowego w Rybniku [...]. Zagadnienie to, przytoczone w sentencji uchwały, zrodziło się na tle następującego stanu faktycz-nego: Decyzją z dnia 29 listopada 1994 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. zobowiązał Jerzego C., dzierżawcę Gospodarstwa Rolnego D., do zwrotu nienależ-nych zasiłków chorobowych i rodzinnych w łącznej kwocie 1.342,32 zł wypłaconych zatrudnionym pracownikom. W odwołaniu od tej decyzji ubezpieczony domagał się jej zmiany przez nieob-ciążanie go zwrotem wypłaconych świadczeń podnosząc, że wypłaty zasiłków cho-robowych dokonał w wysokości zgodnej z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 175) przyj-mując za podstawę wymiaru ich obliczenia wynagrodzenie uprawnionych pracowni-ków, wypłacone im za okres trzech miesięcy kalendarzowych poprzedzających mie-siąc, w którym powstało prawo do zasiłku. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania uważając, że jeżeli zakład pracy ulega restrukturyzacji, w wyniku której powstają nowe zakłady pracy - zakłady te po-winny mieć nadane nowe numery kont, w związku z czym pracowników w tych za-kładach należy traktować jako nowo zatrudnionych i przy ustalaniu podstawy wy-miaru zasiłku chorobowego można przyjąć wyłącznie wynagrodzenie uzyskane przez tych pracowników w nowym zakładzie pracy. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach Ośro-dek Zamiejscowy w Rybniku wyrokiem z dnia 18 listopada 1996 r. [...] zmienił zas-karżoną decyzję o tyle, że obniżył kwotę nadpłaty ustalonej przez organ rentowy z 3 kwoty 1.342,32 zł. do 1.143,97 zł i oddalił odwołanie w pozostałej części. Z uzasad-nienia tego wyroku wynika, że Sąd dokonał sprawdzenia prawidłowości zaskarżonej decyzji pod względem rachunkowym, akceptując opinię biegłego, a pomijając, że przedmiotem zaskarżenia była podstawa prawna, a nie wysokość nadpłaty ustalonej w zaskarżonej decyzji. Rozpatrując przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: W uzasadnieniu swego postanowienia Sąd Apelacyjny podkreślił, że jest poza sporem, iż wnioskodawca Jerzy C. przejmując w dzierżawę Gospodarstwo Rolne D. przejął również, w trybie art. 231 § 2 KP (w brzmieniu obowiązującym przed zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw - Dz. U. Nr 24, poz. 110), zwanej dalej ustawą o zmianie KP, 35 zatrudnionych w tym gospodarstwie pracowników. Przejęcie to nastąpiło na dotychczasowych warunkach, bez zawierania z nimi nowych umów o pracę, bez zmiany warunków pracy i płacy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pie-niężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm. - w brzmieniu obowiązującym przed zmianą wprowadzoną ustawą z dnia 3 lutego 1995 r. o zmianie ustawy o świadcze-niach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz o zmianie ustawy - Kodeks pracy - Dz. U. Nr 16, poz. 77) podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone pra-cownikowi za okres 3 miesięcy kalendarzowych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku. Zasada ta została powtórzona w § 1 pkt 1 rozporządze-nia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki (Dz. U. Nr 33, poz. 157 ze zm.), obowiązującego do dnia 28 lutego 1995 r. zwanego dalej rozpo-rządzeniem. Wyjątki od tej zasady są wyraźnie określone w następnych przepisach: w myśl § 5 ust. 1 pkt 2 tego rozporządzenia jeżeli w okresie, z którego wynagrodze-nie przyjmuje się do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego pracownik zmienił pracę - uwzględnia się tylko wynagrodzenie uzyskane przez niego w zakła-dzie pracy, w którym powstało prawo do zasiłku. 4 Wątpliwości Sądu Apelacyjnego zrodziły się w związku z tym przepisem oraz art. 231 § 2 KP (w brzmieniu przed wejściem w życie ustawy o zmianie KP) stanowią-cym, że w razie przejęcia zakładu pracy w całości lub w części przez inny zakład, staje się on stroną w stosunkach pracy z pracownikami przejętego zakładu, w szcze-gólności czy zmiana pracodawcy w takich okolicznościach jest równoznaczna ze „zmianą pracy” w rozumieniu przytoczonego wyżej § 5 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Sąd Apelacyjny podkreślił w uzasadnieniu, że w orzecznictwie Sądu Najwyż-szego ukształtował się pogląd, że w razie przejęcia zakładu pracy w trybie art. 231 KP wejście nowego zakład w pracy w prawa i obowiązki objęte stosunkiem pracy z pracownikami przejmowanego zakładu, następuje z mocy samego prawa i jest nie-zależne od uregulowania tej kwestii w umowie cywilnoprawnej stanowiącej podstawę przejęcia (wyroki: z dnia 28 września 1990 r., I PR 251/90 - OSNCP z 1992 z. 5 poz. 78; z dnia 6 stycznia 1995 r., I PRN 116/94 OSNAPiUS 1995 nr 12 poz. 145 oraz z dnia 17 maja 1995 r., I PRN 9/95 - OSNAPiUS 1995 nr 20 poz. 248). W orzecze-niach tych Sąd Najwyższy podkreślił, że przepis art. 231 § 2 KP normujący status prawny pracowników w sytuacji przejęcia zakładu pracy (w całości lub w części) przez inny zakład pracy wyraża zasadę trwałości stosunku pracy, polegającą na obo-wiązku zatrudnienia pracowników przejmowanego zakładu przez zakład przejmujący i stanowi lex specialis w stosunku do art. 11 KP. Oznacza to, że zakład przejmujący staje się z mocy prawa pracodawcą przejętych wraz zakładem pracowników, bez potrzeby zawierania z nimi nowych umów o pracę. Sąd Najwyższy, w składzie rozstrzygającym przedstawione zagadnienie prawne, podziela poglądy wyrażone w powołanym orzecznictwie i nie widzi podstaw do przyjęcia, w sprawach o świadczenia z zakresu ubezpieczeń społecznych, od-miennej wykładni art. 231 § 2 KP (w jego brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 czerwca 1996 r.). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w gramatycznej wykładni przepisu § 5 ust. 1 pkt 2 omawianego rozporządzenia, zgodnie z którym w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego uwzględniało się tylko wynagrodzenie uzyskane przez pracownika w tym zakładzie pracy, w którym powstało prawo do zasiłków wówczas, gdy pracownik zmienił pracę w okresie, z którego wynagrodzenie przyjmuje się do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku chorobowego. Użycie strony czynnej w sformu-łowaniu „pracownik zmienił pracę”, oznacza, że wskazany w tym przepisie sposób ustalania podstawy wymiaru zasiłku chorobowego stosuje się wówczas, gdy zmiana pracy nastąpiła z inicjatywy pracownika względnie z jego czynnym udziałem, zgodnie 5 z jego wolą, bowiem, w tym kontekście, poprzez „zmianę pracy” należy rozumieć zmianę pracodawcy czyli, że to pracownik zmienił pracodawcę. Skoro zatem zmiana pracodawcy w trybie art. 231 KP następowała w wyniku zmian zachodzących po stronie pracodawcy, bez indywidualnego udziału poszczególnych pracowników, brak jest podstaw do uznania, że w takiej sytuacji pracownik przejętego zakładu pracy „zmienił pracę” w rozumieniu § 5 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Także wykładnia funk-cjonalna tego przepisu przemawia za takim jego rozumieniem. Celem tego uregulo-wania było to, aby zmiana wynagrodzenia pracownika (w wyniku zmiany pracy) miała maksymalnie szybkie odzwierciedlenie w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego. Sąd Apelacyjny uzasadniając swe wątpliwości przytoczył pogląd przedstawi-ciela Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, że w razie przekształcenia się zakładu pracy w inny zakład pracy lub podziału zakładu podstawę wymiaru zasiłku chorobo-wego stanowi wynagrodzenie wypłacone pracownikowi w tym zakładzie pracy, w któ-rym przysługuje zasiłek chorobowy (Służba Pracownicza 1995 z. 11 s. 15). Jedynym uzasadnieniem tego poglądu jest fakt, że restrukturyzacja zakładu pracy, w wyniku której powstają nowe zakłady pracy powoduje nadanie tym nowym zakładom przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nowych numerów kont płatniczych. W przekonaniu składu orzekającego Sądu Najwyższego, nadawanie nowych numerów kont płat-niczych zakładom pracy powstałym w trybie art. 231 § 2 KP nie ma znaczenia, ani dla oceny konsekwencji prawnych wynikających dla pracownika z przekształceń po stro-nie pracodawcy, ani dla wykładni przepisu § 5 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Mi-nistrów z dnia 6 czerwca 1983 r. Podkreślić należy, że wszelkie wyjaśnienia, instruk-cje, czy wytyczne organów centralnej administracji państwowej mogą wprawdzie sta-nowić regułę interpretacyjną pomocną przy dokonywaniu wykładni przepisu praw-nego, jednakże nie mają mocy wiążącej i podlegają ocenie sądów orzekających. Podjęta w rozpatrywanej sprawie uchwałą jest zgodna ze stanowiskiem Proku-ratora. ========================================