III ZP 25/98

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1999 r. III ZP 25/98 Przewodniczący Prezes SN: Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Kazimierz Jaśkowski Jerzy Kuźniar, Zbigniew Myszka, Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Barbara Wagner (współsprawozdawca). Sąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Witolda Bryndy, w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Państwowej Komunikacji Samochodowej w K. przeciwko Wiesławowi S. o ustalenie, po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 1998 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 1 lipca 1998 r. [...] do rozpoznania przez skład siedmiu sę-dziów Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następują-ce zagadnienie prawne: Czy niewykonanie przez zarząd zakładowej organizacji związkowej obowiązku poinformowania pracodawcy o ustaniu okoliczności uzasadniających udzielenie zwolnienia od pracy (art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawo-dowych, Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) aktualizuje po stronie pracownika obowiązek przystąpienia w odpowiednim zakresie do wykonywania pracy (ograniczenie zakresu zwolnienia od pracy) ? podjął następującą uchwałę: Pracownik ma obowiązek przystąpienia do pracy w odpowiednim wymia-rze także wtedy, gdy zarząd zakładowej organizacji związkowej nie poinformo-wał pracodawcy o zmianie okoliczności uzasadniających udzielenie zwolnienia od pracy (art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych – Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.). U z a s a d n i e n i e 2 Zwykły skład Sądu Najwyższego, przedstawiając do rozpoznania składowi po-większonemu zagadnienie prawne przytoczone we wstępnej części uchwały, zaak-centował w uzasadnieniu postanowienia trzy istotne, wymagające rozważenia kwes-tie. Z przepisu art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodo-wych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) wynika prawo do zwolnienia pracownika (pra-cowników) z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej (na wniosek tej organizacji). Liczba pracowników korzys-tających ze zwolnienia oraz jego rozmiar uzależnione są od liczby członków związku. W art. 31 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych zawarte zostało upoważ-nienie dla Rady Ministrów między innymi do określenia trybu udzielania zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych. W § 5 wydanego na tej podstawie (oraz na podstawie art. 25 ust. 12 ustawy) rozporządze-nia z dnia 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwol-nień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 71, poz. 336) określono, że zarząd zakładowej organi-zacji związkowej jest obowiązany poinformować pracodawcę o ustaniu okoliczności uprawniających pracownika do korzystania ze zwolnienia od pracy, a w razie ustania tych okoliczności pracownik ma obowiązek przystąpienia do pracy. Na tle tych regulacji prawnych budzi wątpliwość, czy udzielane na okres ka-dencji zwolnienie z obowiązku świadczenia pracy może być przed jej upływem cof-nięte przez pracodawcę w razie zmniejszenia liczby członków zakładowej organizacji związkowej. Może też być kwestionowane, czy pojęcie „tryb udzielania zwolnień”, zawarte w treści delegacji ustawowej z art. 31 ust. 2 ustawy o związkach zawodo-wych, obejmuje również tryb cofania tych zwolnień. Powstaje nadto wątpliwość, czy zmniejszenie liczby członków organizacji związkowej powoduje obowiązek podjęcia pracy przez pracownika zwolnionego dotąd z obowiązku jej świadczenia i czy praco-dawca jest upoważniony do wydania mu stosownego polecenia, czy też powinien wystąpić do sądu z pozwem o ustalenie tego obowiązku. Prokurator Prokuratury Krajowej, biorący udział w posiedzeniu składu powięk-szonego Sądu Najwyższego, wniósł o udzielenie następującej odpowiedzi na przeds-tawione zagadnienie prawne: „Odmowa wykonania przez zarząd zakładowej organi- 3 zacji związkowej obowiązku poinformowania pracodawcy o ustaniu okoliczności uzasadniających udzielenie zwolnienia od pracy (art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 21 maja 1991 r. o związkach zawodowych, Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) uzasadnia żądanie pracodawcy rozstrzygnięcia przez sąd pracy sporu czy nadal istnieje i jaki jest aktual-ny zakres zwolnienia pracownika – funkcjonariusza związkowego od obowiązku wykonywania pracy”. Rozpoznając przedstawione zagadnienie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W art. 31 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych uregulowane zostało prawo do zwolnienia pracownika (pracowników) z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej. Zakres tego zwolnienia, to znaczy liczbę pracowników, którym prawo to przysługuje, uzależniono od liczby członków związku zatrudnionych w zakładzie pracy, przy czym w przypadku naj-mniejszej liczby członków (poniżej 150) ustalono, że zwolnienie jednego pracownika będzie „częściowe”, tzn. wymiar godzin zwolnienia będzie równy liczbie członków. Upoważniono też (w punkcie 6 ustępu 1) do korzystania ze zwolnienia przez większą liczbę osób, niż to wynikałoby z zasad ogólnych (określonych w punktach 1-5), z tym, że w takim przypadku wymiar godzin zwolnienia dla poszczególnych pracowników jest odpowiednio mniejszy. Z art. 31 ust. 2 wynika, że w zależności od wniosku za-rządu zakładowej organizacji związkowej zwolnienie od świadczenia pracy przysłu-guje z zachowaniem lub bez zachowania prawa do wynagrodzenia. W tym samym ustępie ustanowiona została delegacja dla Rady Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia „trybu” udzielania zwolnień oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie tych zwolnień. Na podstawie upoważnienia z art. 31 ust. 2 Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 19 maja 1992 r. w sprawie udzielania bezpłatnych urlopów oraz zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funk-cje w związkach zawodowych (Dz.U. Nr 45, poz. 201), a następnie obecnie obowią-zujące rozporządzenie z dnia 11 czerwca 1996 r. w sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z wyboru funkcje w związ-kach zawodowych oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 71, poz. 336). W obu tych rozpo- 4 rządzeniach zawarta została (analogiczna) regulacja odnosząca się do „ustania” okoliczności uprawniających pracownika do korzystania ze zwolnienia od pracy. W myśl § 5 aktualnie obowiązującego rozporządzenia zarząd zakładowej or-ganizacji związkowej jest obowiązany poinformować pracodawcę o ustaniu okolicz-ności uprawniających pracownika do korzystania ze zwolnienia od pracy (ust. 1), a w razie ustania tych okoliczności pracownik ma obowiązek przystąpienia do pracy (ust. 2). Przedstawiona regulacja odnosi się zarówno do relacji pracodawca - zakła-dowa organizacja związkowa, jak i do stosunku pracy poszczególnych pracowników (relacji pracodawca - pracownik). Sformułowanie z art. 31 ust. 2 zdanie drugie ustawy o związkach zawodowych ustalające zakres delegacji ustawowej dla Rady Ministrów należy rozumieć w taki sposób, że w ramach określenia trybu udzielania zwolnień od pracy oraz zakresu uprawnień przysługujących pracownikowi w czasie zwolnień mieści się uregulowanie całego postępowania pracodawcy wobec zakła-dowej organizacji związkowej i w stosunku do wymienionych w jej wniosku pracowni-ków, począwszy od otrzymania wniosku o udzielenie zwolnienia do jego wyekspiro-wania. Dla rozpoznania przedstawionego zagadnienia prawnego, dotyczącego tylko stosunków między pracodawcą a pracownikiem, rozstrzygające znaczenie ma wy-kładnia przepisów art. 31 ust. 1 i 2 ustawy o związkach zawodowych. Odczytanie norm prawnych zawartych w tych przepisach wystarcza dla udzielenia odpowiedzi. Z przepisu ustępu 1, w którym uregulowane zostały przesłanki udzielenia zwolnienia wynika, że wprawdzie pracodawca jest związany treścią wniosku zakładowej organi-zacji związkowej co do osoby (osób), którym ma być udzielone zwolnienie, ewen-tualnego „podziału” limitu zwolnień między większą liczbę osób, czasu zwolnienia (kadencja), a także zachowania prawa do wynagrodzenia, lecz nie wyklucza to uprawnienia do weryfikacji wniosku pod względem jego zgodności z bezwzględnie obowiązującym prawem. Pracodawca może sprawdzić, czy osoby wymienione we wniosku pełnią funkcje związkowe i czy ich liczba (lub rozmiar zwolnienia) odpowiada określonej w ustawie liczbie członków związku zatrudnionych w zakładzie pracy. Pracownik, którego dotyczy wniosek nie może sam udzielić sobie zwolnienia, chociaż może mieć roszczenie o udzielenie zwolnienia (taki pogląd wyraził Sąd Naj-wyższy w wyroku z dnia 5 czerwca 1996 r., I PKN 37/96 – OSNAPiUS 1997 nr 3, poz. 36). Udzielenie zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy (z zachowaniem lub 5 bez zachowania prawa do wynagrodzenia) powoduje modyfikację treści stosunku pracy. Do takiej modyfikacji dochodzi z woli ustawodawcy, zgodnie z którą pracownik wybrany do zarządu zakładowej organizacji związkowej pozostając nadal w stosunku pracy może – w określonych ustawowo okolicznościach – nie świadczyć pracy, a na-wet mimo nieświadczenia pracy otrzymywać wynagrodzenie. Z przepisu art. 31 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych wynika, że dokona-nie takiej modyfikacji treści stosunku pracy może być obowiązkiem pracodawcy tylko w razie spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie. Zmiana, a także ustanie okoliczności (faktów) będących przesłankami zwolnienia, może powodować niezgod-ność z prawem (art. 31 ustawy o związkach zawodowych) zmodyfikowanego stosun-ku pracy. Chodzić może np. o wygaśnięcie mandatu członka zarządu organizacji związkowej, rozwiązanie tej organizacji lub istotnej (w świetle art. 31 ustawy o związ-kach zawodowych) zmiany liczby jej członków. W § 5 rozporządzenia Rady Ministrów określono powinności zarządu zakła-dowej organizacji związkowej i pracownika w razie zaistnienia takiej sytuacji. Zarząd ma obowiązek powiadomić pracodawcę o ustaniu okoliczności uzasadniających do-konaną modyfikację stosunku pracy, a pracownik którego to dotyczy ma obowiązek przystąpienia do pracy. Konsekwencje przedstawionej niezgodności z prawem zmo-dyfikowanej treści stosunku pracy wynikają wprost z ustawy. Niezależnie od tego jak postąpi zarząd zakładowej organizacji związkowej, jeżeli odpadły podstawy do nie-świadczenia pracy, pracownik winien pracę podjąć, a pracodawca może się tego od niego domagać, wydając odpowiednie polecenie. Z treści art. 31 ustawy o związkach zawodowych nie wynika, że pracownik może wbrew woli pracodawcy nie świadczyć pracy, a nawet otrzymywać wynagro-dzenie bez wykonywania pracy mimo, że nie zachodzą przesłanki określone w tym przepisie. Świadczenie (wykonywanie) pracy należy do istotnych elementów stosunku pracy (por. art. 22 § 1 KP), a wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną (za czas niewykonywania pracy tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią – art. 80 KP). Regulacja zawarta w art. 31 ustawy o związkach zawodowych stanowi obciążenie dla pracodawcy, podyktowane potrzebą zagwarantowania należytego i swobodnego wypełniania zadań przez zakładową organizację związkową. Obowiązki pracodawcy sięgają tak daleko, jak to określono w tym przepisie. Takie same są granice uprawnień pracownika. Jeżeli odpadły podstawy do powstrzymania się przez 6 pracownika od wykonywania jego podstawowego zobowiązania - świadczenia pracy, pracownik powinien pracę podjąć bez względu na to, czy zarząd zakładowej organi-zacji związkowej poinformował pracodawcę o ustaniu okoliczności uzasadniających udzielenie mu zwolnienia od pracy. Z powyższych względów należało podjąć uchwałę o treści przedstawionej w sentencji. ========================================