III ZP 3/98

Uchwała z dnia 11 marca 1998 r. III ZP 3/98 Przewodniczący SSN: Andrzej Wasilewski, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Roman Kuczyński. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra Wiśniewskiego, w sprawie z powództwa Heleny D. przeciwko U.-E. Ochronie Środo-wiska - Technice Spółce z o.o. w K.K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 marca 1998 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wo-jewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 18 grudnia 1997 r. [...] - do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC Czy warunki pracy i płacy wynikające z normatywnych uregulowań szczegól-nych stanowią składnik warunków indywidualnych umów o pracę, a w związku z tym, czy są one wiążące dla nowego pracodawcy w stosunku do pracowników przyjętych w trybie art. 231 § 2 KPC (przed nowelizacją) ? p o d j ą ł następującą uchwałę: Uprawnienie do rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród przysługujące na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 lipca 1985r. o rocz-nych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz. U. Nr 32, poz. 141 ze zm.) stanowi element treści stosunku pracy pracowników zakładu pracy przejętego w trybie art. 231 KP i wiąże nowego pracodawcę do czasu zmiany treści tego stosunku. U z a s a d n i e n i e Przedmiotowe zagadnienie prawne wyłoniło się w następujących okolicznoś-ciach faktycznych: 2 Powódka Helena D. w pozwie skierowanym przeciwko „U.-E.” Ochrona Śro-dowiska - Technika Spółka z o.o. w K.-K. domagała się zasądzenia nagrody z zakła-dowego funduszu nagród za styczeń i luty 1996 r. wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 kwietnia 1997 r. W uzasadnieniu tego żądania podniosła, że pozwana spółka jest na podstawie art. 231 KP prawnym następcą Zakładu Gospodarki Komunalnej w N., dlatego powinna wobec przejętych pracowników stosować obowiązujący w tym Zakładzie regulamin wypłaty rocznych nagród ze wspomnianego funduszu. Pozwana domagała się natomiast oddalenia powództwa, twierdząc, że doszło wprawdzie do przejęcia przez nią pracowników Zakładu Gospodarki Komunalnej w N. z zachowa-niem dotychczasowych warunków umów o pracę przez okres 15 miesięcy od dnia zawarcia umowy o przekazaniu funkcji i sprzedaży tego Zakładu, lecz rzeczone wa-runki nie obejmowały świadczeń wynikających z aktów normatywnych obowiązują-cych jedynie kategorię pracodawców, do której należał przejęty Zakład. Świadcze-niem takim jest nagroda określona w ustawie z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych na-grodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyj-nych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz. U. Nr 32, poz. 141 ze zm.), na której przepisach opierał się regulamin powoływany przez powódkę. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Opolu wyrokiem z dnia 23 września 1997 r. [...], zasądził od pozwanej Spółki na rzecz powódki kwotę 122,40 zł z ustawowymi odset-kami od dnia 1 maja 1997 r. i nadała wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalno-ści. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Pracy, powołując się na przepis art. 231 KP i orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące jego wykładni w odniesieniu do sy-tuacji obowiązywania w przejmowanym zakładzie pracy zakładowego systemu wy-nagradzania, wyraził pogląd, że w razie tego typu przekształceń podmiotowych wszystkie elementy treści stosunku pracy wiążą nowego pracodawcę aż do czasu ich ewentualnej zmiany za zgodą pracownika lub w trybie wypowiedzenia zmieniającego. W trakcie rozpoznawania apelacji pozwanej Spółki, Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu uznał, że kluczowe znaczenie dla sprawy ma zagadnienie prawne: „czy warunki pracy i płacy wynikające z normatywnych ure-gulowań szczególnych stanowią składnik indywidualnych umów o pracę, a w związku z tym, czy są one wiążące dla nowego pracodawcy w stosunku do pracowników przejętych w trybie art. 231 § 2 KP (przed nowelizacją)” i zagadnienie to posta-nowieniem z dnia 18 grudnia 1997 r. [...] przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozs-trzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Wo- 3 jewódzki stwierdził, że przytoczona kwestia może być rozwiązana w dwojaki sposób. Pierwsza koncepcja, szeroko ujmująca zakres odniesienia art. 231 § 2 KP (przed no-welizacją), dopuszczałaby w zakładzie przejmującym dotychczasowy zakład stoso-wanie uregulowań ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach, jeżeli regu-lacje te za pośrednictwem obowiązujących u danego pracodawcy regulaminów we-szły do treści indywidualnych warunków pracy poszczególnych pracowników. Za ta-kim stanowiskiem przemawiają dotychczasowe orzecznictwo oraz literatura prawa pracy, które opowiadały się za maksymalnie szerokim pojmowaniem znaczenia art. 231 § 2 KP dla stosunków pracy. Możliwa jest jednak obrona tezy zasadniczo przeciwnej i do niej właśnie skła-nia się Sąd Wojewódzki podkreślając, że Sąd Najwyższy nie wyraził nigdy wyraź-nego stanowiska w sprawie przejmowania przez nowego pracodawcę indywidual-nych warunków umowy wynikających z przepisów prawa pracy „obowiązujących wy-łącznie w zakładzie przejmowanym”. Dotyczy to również wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 1993 r., I PRN 63/93, którego teza głosi, że pracodawcę przejmu-jącego na zasadzie art. 231 § 2 KP inny zakład pracy wiążą warunki indywidualnych umów o pracę wynikające z zakładowego systemu wynagradzania obowiązującego w przejmowanym zakładzie. Cytowana teza nie odnosi się więc wprost do przejęcia tzw. normatywnych warunków pracy, wobec czego z powołaniem się na to samo orzeczenie Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo, zaś strona pozwana domaga się jego oddalenia. Sąd Wojewódzki podkreśla, że adresatem unormowań ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. są wyłącznie państwowe jednostki organizacyjne nie będące przedsiębiors-twami państwowymi, a więc krąg ściśle określonych podmiotów i żaden przepis, także art. 231 § 2 KP (przed nowelizacją), nie upoważnia organów rozstrzygających spory pracownicze do poszerzania tego kręgu o innych pracodawców. Dotyczy to także spółki prawa handlowego zatrudniającej pracowników przejętych z zakładu, w którym zastosowanie miały przepisy o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród. Tzw. normatywne warunki pracy są - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - „w wyraźny sposób powiązane z podmiotem, który jest adresatem norm wynikających z konkretnego przepisu prawa”, więc przejmowanie takich warunków w trybie art. 231 § 2 KP budzi poważne wątpliwości i podobnie daleko idący pogląd nie znalazł odzwierciedlenia w dotychczasowym orzecznictwie. 4 Prokurator Prokuratury Krajowej uczestniczący w posiedzeniu Sądu Najwyż-szego wniósł o udzielenie na przedstawione zagadnienie prawne odpowiedzi twier-dzącej, a pełnomocnik pozwanej Spółki o udzielenie odpowiedzi przeczącej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Na wstępie stwierdzić należy, że przedstawianie Sądowi Najwyższemu zagad-nień prawnych jest według art. 390 § 1 KPC dopuszczalne tylko przy rozpatrywaniu apelacji w sprawach, w których nie przysługuje kasacja. Taka sytuacja występuje właśnie w przedmiotowej sprawie, gdyż należy ona do kategorii spraw o świadczenie, a wartość przedmiotu zaskarżenia byłaby niższa od pięciu tysięcy złotych (art. 393 pkt 1 KPC). Dopuszczalność przedstawienia zagadnienia i kompetencja do jego rozstrzygnięcia są więc w tym wypadku bezdyskusyjne. Natomiast w odniesieniu do meritum przedmiotowego zagadnienia trzeba zauważyć, że było już ono przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 paź-dziernika 1997 r., III ZP 35/97 (dotychczas nie opublikowana). Na pytanie dotyczące wprost obowiązku wypłacenia nagrody z zakładowego funduszu nagród pracowni-kom zakładu przejętego w trybie art. 231 § 2 KP przez pracodawcę nie będącego państwową jednostką organizacyjną, Sąd Najwyższy odpowiedział ogólnie, że do czasu wypowiedzenia warunków pracy lub płacy, pracodawcę wiążą dotychczasowe warunki umów o pracę. Ze względu na datę podjęcia tej uchwały Sąd Wojewódzki mógł o niej nie wiedzieć, a na pewno nie znał jej uzasadnienia, chociaż wspomniane orzeczenie nie wyraża w istocie jakiegoś nowego zapatrywania, tylko konsekwentnie utrwala i pogłębia tendencję ukształtowaną na tle dotychczasowej wykładni art. 231 KP w jego brzmieniu sprzed ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Ko-deks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 24, poz. 110). Można by co najwyżej powiedzieć, że dotychczasowy dorobek judykatury w tym zakresie został we wspomnianej uchwale odniesiony również do nagrody określonej przepisami ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami pańs-twowymi (Dz. U. Nr 32, poz. 141 ze zm.), chociaż kwestię tę Sąd Najwyższy ocenił jako nazbyt kazuistyczną i o nagrodzie wspomniał tylko w uzasadnieniu uchwały, a jej tezę ograniczył do przytoczenia ugruntowanego poglądu ogólnego, że stosunki 5 pracy pracowników zakładu przejmowanego w trybie art. 231 § 2 KP przechodzą na nowego pracodawcę w ich dotychczasowej treści, której zmiana wymaga porozumie-nia stron albo wypowiedzenia zmieniającego. Treść umownego stosunku pracy jest kształtowana - jak zauważył Sąd Naj-wyższy w motywach powoływanego w niniejszej sprawie wyroku z dnia 15 czerwca 1993 r., I PRN 63/93 (OSP 1994 z. 5 poz. 95) - nie tylko przez umowę o pracę i ure-gulowania specyficznych źródeł prawa pracy, ale również przez powszechnie obo-wiązujące przepisy ustawodawstwa pracy, czyli przepisy Kodeksu pracy i innych ustaw, ratyfikowanych umów międzynarodowych oraz normatywnych aktów wyko-nawczych. Innymi słowy, wpływ na treść stosunku pracy mają zarówno czynność prawna strony, jak też akty normatywne prawa pracy, bez względu na to od jakiego podmiotu (ów) pochodzą i w jakim trybie zostały ustanowione. Dokonanie czynności prawnej powoduje przy tym, że do treści kreowanego przez nią stosunku pracy zos-tają ex lege (art. 56 KC w związku z art. 300 KP) wprowadzone również prawa i obowiązki określone w aktach normatywnych. Takim elementem treści stosunku pracy pracowników zatrudnionych w pańs-twowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwo-wymi jest między innymi uprawnienie do rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród. Uprawnienie to oraz odpowiadający mu po stronie pracodawcy obowiązek wypłacenia nagrody mają ograniczony zasięg podmiotowy i u innych pracodawców, np. o statusie spółki prawa handlowego, nie mogłyby powstać w sposób pierwotny, a jedynie w związku z przejęciem państwowej jednostki organizacyjnej w trybie art. 231 KP, tzn. w sposób pochodny. Wspomniane przejęcie sprawia bowiem, że przejmu-jący staje się ex lege pracodawcą w dotychczasowych stosunkach pracy, a więc w stosunkach o treści ukształtowanej także przez akty normatywne, nie wyłączając aktów obowiązujących poprzedniego pracodawcę i nie mających skądinąd zastoso-wania wobec nowego pracodawcy. Opisana sytuacja będzie trwać dopóty, dopóki nie dojdzie do zmiany treści umownego stosunku pracy, polegającej w tym wypadku na pozbawieniu pracowni-ków uprawnienia do rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród, co może nastąpić w trybie porozumienia stron albo w drodze wypowiedzenia zmieniającego w zasadzie dopiero po upływie rocznego okresu ochronnego przewidzianego w art. 2418 KP. Przepis ten stanowi w § 1, że w okresie jednego roku od dnia przejęcia pracowników przez nowego pracodawcę stosuje się wobec nich postanowienia 6 układu zbiorowego, któremu podlegali przed przejęciem, chociaż pracodawca może stosować korzystniejsze warunki zatrudnienia. Cytowany przepis odnosi się więc expressis verbis tylko do postanowień układowych, ale wynikającą zeń normę ochronną należy w drodze wnioskowania a minori ad maius odnosić również do wa-runków pracy kształtowanych przez przepisy prawa pracy. Jeżeli bowiem przez okres jednego roku nowy pracodawca nie może pogorszyć przejętym pracownikom warunków zatrudnienia wynikających z postanowień układowych, które są z reguły korzystniejsze od warunków określonych przepisami prawa pracy, to tym bardziej dotyczy to warunków ustalonych w tych przepisach, wyznaczających z założenia mi-nimalne standardy pracowniczych uprawnień. Ochrona warunków zatrudnienia gwa-rantowanych przez przepisy ustawodawstwa pracy, mogłaby natomiast przed upły-wem roku zostać - w przeciwieństwie do wynikającej z postanowień układowych - zmniejszona, a nawet uchylona drogą odpowiedniej zmiany przepisów, a więc decy-zją prawodawcy. Wskazana wyżej możliwość ma jednak wysoce teoretyczny charakter. Świad-czy o tym fakt, że ustawa z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz. U. Nr 160, poz. 1080), która z dniem 1 stycznia 1998 r. zastąpiła poprzednią ustawę z dnia 10 lipca 1985 r., jest od niej korzystniejsza dla zainteresowanych pracowników. Mogło się zatem zda-rzyć, że stosunki pracy pracowników państwowej jednostki organizacyjnej nie będą-cej przedsiębiorstwem państwowym zostały przez nowego pracodawcę przejęte wraz z uprawnieniem (lub jego ekspektatywą) do rocznej nagrody z zakładowego fundu-szu nagród według ustawy z dnia 10 lipca 1985 r., po czym uprawnienie to zostało na przełomie 1997 i 1998 r. przekształcone w uprawnienie do dodatkowego wyna-grodzenia rocznego po myśli ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. Na marginesie dotychczasowych rozważań należy zauważyć, że pozwana w niniejszej sprawie Spółka „U.-E.” nie kwestionowała w istocie swego obowiązku wy-płacenia powódce za 1996 r. nagrody przewidzianej w ustawie z dnia 10 lipca 1985 r., a twierdziła jedynie, iż w podstawie obliczenia tej nagrody nie może ze względów podatkowych uwzględnić wynagrodzeń za styczeń i luty 1996 r., gdyż były one osią-gnięte w ramach zatrudnienia w byłym Zakładzie Gospodarki Komunalnej w N. Zas-trzeżenia te są jednak bezpodstawne, gdyż cała nagroda wypłacona powódce za 1996 r., również w części obliczonej od zarobków osiągniętych w styczniu i lutym tego roku, stanowi dla pozwanej Spółki koszt jej działalności. 7 Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści wska-zanej w sentencji. Notka Powołana w uzasadnieniu uchwała z dnia 24 października 1997 r., III ZP 35/97, została opublikowana w OSNAPiUS 1998 nr 16 poz. 474. ========================================