III ZP 3/99

Uchwała z dnia 4 marca 1999 r. III ZP 3/99 Przewodniczący SSN: Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 4 marca 1999 r. sprawy z powództwa Marii G. przeciwko Zespołowi Opieki Zdrowotnej w K. o odszkodowanie, na skutek zagadnie-nia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 2 grudnia 1998 r. [...] do rozs-trzygnięcia w trybie art. 390 KPC: Czy w sprawie wniesionej przez pracownika o zasądzenie odszkodowania na podstawie przepisu art. 55 § 11 KP i po potwierdzeniu przez zakład pracy trybu roz-wiązania stosunku pracy na podstawie powołanego przepisu w wydanym świadec-twie pracy, zakład ten może zarzucać brak podstawy faktycznej do rozwiązania przez pracownika umowy o pracę w tym trybie w sytuacji, gdy nie wniósł powództwa w oparciu o art. 611 KP ? p o d j ą ł następującą uchwałę: W sprawie wniesionej przez pracownika o zasądzenie odszkodowania na podstawie art. 55 § 11 KP pracodawca może zarzucić brak przyczyny wskazanej w tym przepisie, mimo że sam nie wniósł powództwa o odszkodowanie prze-widziane w art. 611 KP. U z a s a d n i e n i e Pytanie prawne sformułowane przez Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie-czeń Społecznych w Częstochowie - a tym samym i udzielona na nie odpowiedź Sądu Najwyższego, która wyrażona została w sentencji niniejszej uchwały - pojawiło się na tle następującego stanu faktycznego. Pismem z dnia 27 października 1997 r. 2 powódka Maria G. zawiadomiła stronę pozwaną (Zespół Opieki Zdrowotnej w K.), że z dniem 31 października 1997 r. rozwiązuje umowę o pracę bez zachowania okresu wypowiedzenia z powodu dopuszczenia się przez pracodawcę ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika (art. 55 § 11 KP w związku z art. 94 pkt 2, 9 i 10 KP). W piśmie z 27 października 1997 r. powódka zażądała przy tym od pracodawcy wypłacenia jej odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia (art. 55 § 11 KP) i jednocześnie wskazała okoliczności, które jej zda-niem świadczą o tym, iż pracodawca w sposób ciężki naruszył podstawowe obo-wiązki, jakie ciążyły na nim wobec niej. W odpowiedzi na pismo powódki pracodawca zawiadomił ją, że przyjął jej oświadczenie woli do wiadomości, ale odmówił wypłace-nia żądanego odszkodowania, podnosząc że zarzuty stawiane mu przez powódkę są bezpodstawne i nie mają oparcia w dyspozycji art. 55 § 11 KP. Skutkiem odmowy wypłacenia odszkodowania przez pracodawcę Maria G. (dochodząc 2.000 zł) wnio-sła pozew do Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Częstochowie, który jej powództwo o odszkodowanie oddalił (wyrok z dnia 14 maja 1998 r. [...]). Sąd ten ustalił, że przy-czyny wskazane przez powódkę nie mogły być zakwalifikowane jako ciężkie naru-szenie podstawowych obowiązków wobec pracownika. Na tej podstawie Sąd uznał, że powódka bezpodstawnie rozwiązała umowę o pracę w trybie niezwłocznym, a wobec tego „nie należą się jej świadczenia związane z takim sposobem ustania stosunku pracy”. Rozpoznając apelację Sąd drugiej instancji uznał, że na tle rozs-trzygnięcia Sądu pracy powstaje wątpliwość co do rozumienia obowiązującego prawa, mając przy tym na uwadze to, że pracodawca przyjął oświadczenie woli po-wódki i wydał jej świadectwo pracy potwierdzające rozwiązanie umowy o pracę w trybie art. 55 § 11 KP, a jednocześnie nie wniósł powództwa na podstawie art. 611 KP. Formułując odpowiedź na zadane mu pytanie prawne Sąd Najwyższy miał na uwadze w pierwszym rzędzie wnioski jakie wypływają z analizy logiczno-językowej art. 55 § 11 KP. Przepis ten stanowi, że pracownik może rozwiązać umowę o pracę w trybie określonym w art. 55 § 1, a więc bez wypowiedzenia, gdy pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec pracownika; w takim przypadku pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, a jeżeli umowa o pracę została zawarta na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy - w wysokości wynagrodzenia za okres 2 ty-godni. Z przepisu tego wynika, że przesłankami nabycia przez pracownika prawa do 3 odszkodowania jest rozwiązanie przez pracownika umowy o pracę w określony spo-sób (w określonym „trybie”), a mianowicie bez zachowania okresu wypowiedzenia, oraz dopuszczenie się przez pracodawcę ciężkiego naruszenia podstawowych obo-wiązków wobec pracownika, nie zaś powołanie się przez pracownika (zwłaszcza w piśmie rozwiązującym umowę o pracę), że pracodawca nie wywiązał się wobec niego z podstawowych obowiązków. Skoro zaś jedną z przesłanek roszczenia z art. 55 § 11 KP jest „dopuszczenie” się przez pracodawcę ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków, to gdy tego „dopuszczenia się” nie ma, a więc określony fakt nie miał miejsca, roszczenie po stronie pracownika nie może powstać i wobec tego pracodawca nie ma obowiązku wypłacenia odszkodowania. W tym stanie rzeczy, jeżeli w przekonaniu pracodawcy brak jest przesłanek z art. 55 § 11 KP, to może oczywiście odmówić wypłacenia odszkodowania (jest on zobowiązany tylko do tego, co mu prawo nakazuje). Pracownik, który jest zdania, iż pracodawca w rzeczywisto-ści dopuścił się ciężkiego naruszenia swoich obowiązków, może dochodzić swoich racji w sądzie pracy, a pracodawca może wykazywać, że pracownik nie miał podstaw do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia, mimo iż powołuje się na to, że przyczyną dokonanego przez niego rozwiązania było naganne (ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków), zachowanie się wobec niego pracodawcy. W przedstawionym pytaniu prawnym zawarta jest w istocie sugestia, iż pracownik może mieć prawo do odszkodowania, mimo że rozwiązał umowę o pracę wbrew obowiązującym przepisom prawnym, co w żadnym razie nie może zostać zaakcep-towane. Gdyby nie szczególne uregulowania i konstrukcje prawa pracy dotyczące wadliwych czynności prawnych prowadzących do rozwiązania umowy o pracę, na-leżałoby uważać, że rozwiązanie niezwłoczne dokonane przez pracownika wbrew prawu jest nieważne (art. 58 § 1 KC w związku z art. 300 KP); skoro zaś czynność prawna zmierzająca do rozwiązania umowy o pracę umowy tej nie rozwiązuje, to jest oczywiste, że o żadnym odszkodowaniu, jako następstwie rozwiązania umowy o pracę, mowy być nie może. Z unormowań Kodeksu pracy wynika jednakże, że tak jak w przypadku wadliwych czynności pracodawcy zmierzających do rozwiązania umowy o pracę, również w razie wadliwości oświadczeń woli pracownika - zwłaszcza ze względu na obowiązywanie zasady wolności pracy - mimo ich sprzeczności z prawem, przewidziany w nich skutek, tj. rozwiązanie stosunku pracy, następuje. To, że wadliwa - sprzeczna z prawem czynność prawna (rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia) pracownika wywołuje zamierzony przez niego skutek (mimo swej 4 wadliwości) nie może wszakże oznaczać, że na takiej czynności pracownik nie tylko, że nic nie traci - bo zgodnie z jego wolą umowa o pracę zostaje rozwiązana we wskazanym przez niego terminie - ale dodatkowo jeszcze miałby na tym zyskiwać (dopuszczając się bezprawia), gdyby pracodawca - przyjmując pogląd sugerowany przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - zobowiązany byłby do wypłacenia odszkodowania zawsze wtedy, gdy pracownik rozwiązał umowę o pracę bez wypo-wiedzenia z powołaniem się na art. 55 § 11 KP, niezależnie od tego, czy pracodawca dopuścił się ciężkiego naruszenia swoich podstawowych obowiązków. Odszko-dowanie to powinno być przy tym wypłacone z chwilą rozwiązania umowy o pracę przez pracownika, a więc niezależnie od tego, czy i kiedy ewentualnie pracodawca wystąpiłby z roszczeniem przewidzianym w art. 611 KP. Ponadto z roszczeniem z art. 611 KP pracodawca może wystąpić tylko wtedy, kiedy poniesie szkodę, co nie w każdym przypadku ma miejsce. Oprócz tego, przyjmując sugerowane przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych podejście do rozważanej kwestii, należałoby stwierdzić - odwołując się do reguł wykładni logiczno-językowej - że nawet zasądze-nie na rzecz pracodawcy odszkodowania na podstawie art. 612 § 1 KP nie prowadzi-łoby do pozbawienia pracownika odszkodowania uzyskanego na podstawie art. 55 § 11 KP, gdyż konsekwencją orzeczenia przez sąd pracy o odszkodowaniu na rzecz pracodawcy jest tylko to, iż nie stosuje się art. 55 § 3 KP, a nie że stosuje art. 55 § 11 KP (art. 612 § 2 KP). Innymi słowy, pracodawca otrzymywałby odszkodowanie na podstawie orzeczenia sądu pracy, a pracownik zachowywałby wcześniej wypłacone odszkodowanie uzyskane na mocy art. 55 § 11 KP. Kwoty tego odszkodowania nie możnaby przy tym odliczyć od odszkodowania zasądzanego na rzecz pracodawcy, bo skoro należy się ono zgodnie z prawem (według sugerowanej interpretacji na podstawie art. 55 § 11 KP), to nie może ono być traktowane jako element szkody poniesionej przez pracodawcę. Wszystko to prowadzi do wniosku, że nie tylko bezpośrednie rozumienie art. 55 § 11 KP, ale także wykładnia celowościowa i systemowa, uzasadniają stanowisko przedstawione w sentencji niniejszej uchwały. ========================================