IV CR 309/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Olejniczak. Sędziowie SN: S. Rudnicki (sprawozdawca), W. Łysakowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców "SPOŁEM" Oddział w Ś. przeciwko Ryszardowi D. o zapłatę na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 13 lutego 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok w części zasądzającej kwotę powyżej zł 36.389,69 z odsetkami, oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i opłatach sądowych, i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania, pozostawiając temuż Sądowi rozstrzygnięcie wniosków stron o zasądzenie kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego na rzecz powodowej Spółdzielni kwotę 59.261,70 zł z odsetkami, a w pozostałej części oddalił powództwo, umarzając postępowanie w zakresie, w którym powódka cofnęła pozew. Zaskarżona kwota obejmuje m.in. sumę zł 22.872,01, stanowiącą równowartość drobnego sprzętu i zastawy stołowej, które pozwany przy zawarciu umowy ajencyjnej prowadzenia restauracji przejął od powódki i z których nie rozliczył się, natomiast oddalenie powództwa obejmuje m.in. kwotę zł 45.257,70 z tytułu nie uzyskanej przez pozwanego i nie przekazanej powódce marży zarobkowej, którą pozwany - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nie może być obciążony, gdyż przyczyną nieuzyskania marży było zatrzymanie przez powódkę z dniem 16.III.1978 r. dostaw mięsa i przetworów mięsnych.Od tego wyroku obie strony wniosły rewizje: powódka zaskarżyła wyrok w części oddalającej powództwo o kwotę zł 45.257,70, a pozwany w części zasądzającej kwotę zł 22.872,01.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I) Co do rewizji powodowej Spółdzielni:Zmniejszenie odszkodowania o tzw. nie zrealizowaną marżę narusza przepis art. 421 k.c. z następujących powodów: przede wszystkim na przeszkodzie dokonanemu potrąceniu stoi przepis § 20 umowy, według którego agent nie może występować z roszczeniami w przypadku uzyskania niższych dochodów z działalności zakładu - i to nawet wtedy, gdy były one niższe niż ustalona odpłatność na rzecz Spółdzielni. Marża, czyli wpływy uzyskane z działalności zakładu, nie stanowi zysku agenta, jest bowiem przeznaczona na pokrycie kosztów prowadzenia zakładu i zryczałtowanej odpłatności należnej Spółdzielni (§ 18 umowy).Okoliczności, które powodują zmniejszenie się wpływów z działalności zakładu (marży), niezależne od agenta, zagrażające lub uniemożliwiające agentowi wywiązanie się z obowiązku poniesienia na rzecz Spółdzielni zryczałtowanej odpłatności, jak np. wstrzymanie dostaw mięsa do zakładu gastronomicznego, uzasadniają roszczenie agenta w stosunku do Spółdzielni o zmianę warunków umowy (§ 22 umowy), polegającą na wprowadzeniu odpowiednich zmian w kalkulacji i wysokości zryczałtowanej odpłatności. Jeżeli pomimo istnienia podstaw zmiana umowy nie nastąpi, a okoliczności, o których mowa, doprowadzą do takich wyników działalności zakładu, że nie pokrywają one zryczałtowanej odpłatności, to Spółdzielnia, która do tego doprowadziła, może domagać się uiszczenia przez agenta tylko takiej odpłatności, która znajduje pokrycie w zmniejszonych wpływach zakładu, z uwzględnieniem godziwego wynagrodzenia agenta w danym okresie. Rozwiązanie takie uwzględnia wpływ okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi, na wykonanie lub nienależyte wykonanie przez niego zobowiązania w sytuacji, w której okoliczności te są następstwem zachowania się kontrahenta (art. 471 w związku z art. 355 k.c.). Ciężar wykazania zarówno istnienia wspomnianych przyczyn, jak i rozmiaru ich wpływu na wyniki działalności gospodarczej zakładu spoczywa na agencie, rzeczą zaś Sądu jest ustalenie należnej przedsiębiorstwu - w takich warunkach - odpłatności.Wynika z tego, że nieosiągnięcie przez zakład zaplanowanych efektów gospodarczych (marży) może mieć tylko takie znaczenie. Samo przez się nie uzasadnia więc ani roszczenia agenta o zapłatę lub o potrącenie z dochodzonej wierzytelności "nie zrealizowanej marży", ani zmniejszenia odszkodowania za niedobór towarowy, okoliczności bowiem powodujące niższe wpływy z działalności zakładu nie mają żadnego związku z powstaniem niedoboru towarowego.Wbrew temu Sąd Wojewódzki potrącił z wyliczonego przez biegłego zadłużenia pozwanego "nie zrealizowaną marżę" w wysokości 45.257,70 zł. Sąd nie dostrzegł przy tym, że biegły uznał pozwanego dwukrotnie kwotę zł 3.846,30 z tytułu różnicy marży na papierosach: raz odejmując tę sumę od kwoty 108.365,70 zł (co dało różnicę - 104.519,40) i powtórnie podejmując ją od "nie zrealizowanej marży" w kwocie 49.104 zł (co dało różnicę 45.257,70 zł).Jak wynika z opinii biegłego, należność Spółdzielni z tytułu zryczałtowanej odpłatności wynosiłaby według umowy i stanowiącej jej integralną część kalkulacji tylko 38.071 zł. Jednakże w związku z koniecznością ustalenia należnego pozwanemu godziwego zysku trzeba, jak to trafnie podniosła w rewizji strona powodowa, dokonać stosownych ustaleń, czy i w jakim zakresie znaczne zmniejszenie personelu zakładu (w stosunku do kalkulacji) miało znaczenie dla obniżenia wpływów z działalności zakładu i zwiększenia dochodu pozwanego. Co się zaś tyczy samej zryczałtowanej odpłatności, której dochodzi strona powodowa, to niezbędne jest wyjaśnienie, czy to zadłużenie pozwanego dotyczy tylko tego okresu, w którym zakład nie otrzymywał już dostaw mięsa; gdyby bowiem dotyczyło także poprzednich miesięcy, w których zresztą plan sprzedaży był wykonywany z nadwyżką, to wówczas nie byłoby żadnych podstaw do obniżenia należnego powódce odszkodowania.Ponieważ Sąd Wojewódzki nie miał powyższych okoliczności na uwadze i nie poczynił w tym kierunku wystarczających ustaleń faktycznych, przeto Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. w tym zakresie uchylił zaskarżony wyrok.II) Co do rewizji pozwanego:W obecnym stanie sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że ustalone przy obu inwenturach nadwyżki i niedobory w tzw. drobnym sprzęcie i zastawie stołowej wskazują na takie nieprawidłowości, które pozwalają na stwierdzenie, iż przypisany pozwanemu niedobór w drobnym sprzęcie, zastawie stołowej i kuchennej w kwocie 22.872,01 zł w rzeczywistości nie zaistniał lub wynosi niższą kwotę. Niemniej jednak rzeczą Sądu Wojewódzkiego było wyjaśnienie, co biegły miał na myśli, stwierdzając istnienie "jakiegoś", bliżej nie sprecyzowanego związku pomiędzy wysokimi nadwyżkami i niedoborami w powyższym sprzęcie, gdy chodzi zarówno o pierwszą, jak i ostatnią (zdawczo-odbiorczą) inwenturę. Skoro bowiem raczej niewątpliwe jest to, że pozwany nie zakupywał nowego sprzętu, to istnienie nadwyżek w tym sprzęcie musi budzić wątpliwości; to samo dotyczy zbieżności w ilości mank i superat takich przedmiotów, jak szklanki, termosy itp. Skoro zaś wątpliwości te dotyczą samego rozliczenia, na podstawie którego ustalone zostało zadłużenie pozwanego, to oczywistą jest rzeczą, że wymagały one pełnego wyjaśnienia. Dlatego też Sąd Najwyższy uwzględnił także i rewizję pozwanego (art. 388 § 1 k.p.c.)