II CR 464/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN St. Dmowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: R. Czarnecki, Ł. Grygołajtys.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. przeciwko Augustynowi B. o zapłatę, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie z dnia 30 czerwca 1979 r.uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo co do kwoty 36.275 złotych z odsetkami oraz w części orzekającej o kosztach procesu (pkt V) i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneGminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" w K. wnosiła o zasądzenie od pozwanego Augustyna B. kwoty 224.199,50 zł, twierdząc, że pozwany jest jej dłużny tę kwotę z tytułu rozliczenia lokalu gastronomicznego "Perełka" w D., który to lokal prowadził jako agent w 1978 r. Podniosła, że zadłużenie pozwanego jest wyższe o 150.000 zł, ale tę ostatnią kwotę zalicza, gdyż posiada ją w charakterze kaucji.Pozwany uznał ostatecznie powództwo do kwoty 91.561 zł za dostarczone mu przez powódkę towary (kwotę tę wpłacił w całości w czasie trwania procesu), 8.185,50 zł i 6.193 zł za zastawę stołową i 12.000 zł z tytułu naliczonych przez powódkę kar umownych. Zakwestionował natomiast żądanie powódki z tytułu zryczałtowanej odpłatności, twierdząc, że bez jego winy nie osiągnął planowanych obrotów i dochodów.Sąd Wojewódzki w Szczecinie wyrokiem z dnia 30.VI.1979 r. uwzględnił powództwo tylko do kwoty 26.378,50 zł z odsetkami oraz odnośnie do odsetek od kwoty 64.561 zł wpłaconej przez pozwanego w końcowej fazie procesu. Co do kwoty 69.985 zł umorzył postępowanie, a w pozostałej części powództwo oddalił. W uzasadnieniu tego wyroku ustalił między innymi, co następuje:W dniu 6.V.1978 r. strony zawarły umowę agencyjną, na podstawie której powierzono pozwanemu prowadzenie zakładu gastronomicznego "Perełka" w D., w okresie od 1.VI. do 15.IX.1978 r. Pozwany przyjął na siebie odpowiedzialność za wszelkie niedobory w powierzonych mu składnikach majątkowych, zobowiązał się do uiszczenia równowartości dostarczanych przez powódkę surowców, półfabrykatów i wyrobów gotowych oraz towarów handlowych, a także do uiszczenia kwoty 566.000 zł tytułem zryczałtowanej odpłatności. Przy ustalaniu tej odpłatności przyjęto planowany obrót w kwocie 2.300.000 zł. Faktycznie pozwany osiągnął obrót w kwocie 1.685.900 zł. Gdyby taki obrót przyjęto w założeniach kalkulacyjnych, to odpłatność według wskaźnika określonego w umowie wynosiłaby nie 566.000 zł, lecz 414.700 zł. Dalej Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwany był trzykrotnie karany karą umowną, a mianowicie: w wysokości 2.000 zł za wprowadzenie - bez zgody powódki - działalności rozrywkowej i pobieranie z tego tytułu opłaty w wysokości 50 zł od osoby; w wysokości 5.000 zł za niewłaściwą kalkulację w cenach gastronomicznych (nie udokumentowane zakupy warzyw i chleba oraz nieodprowadzanie należności zryczałtowanej za towary), a ponadto w wysokości 5.000 zł za niedolewanie alkoholu, dolewanie wody do alkoholu, niewłaściwą recepturę potraw i brak kart kwalifikacyjnych. Opierając się zaś na zeznaniu pozwanego przyjął, że przyczyną niewykonania planowanego obrotu, a w konsekwencji i dochodu (marży) było: brak konsumentów w sezonie 1978 r., nieprowadzenie żywienia zbiorowego oraz niewłaściwe skalkulowanie płac zatrudnionych u niego pracowników. Sąd Wojewódzki ustalił także, że należność za pobrany towar pozwany uiścił w całości oraz że tytułem zryczałtowanej odpłatności wpłacił kwotę 340.000 zł.Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia Sąd I instancji uznał, że pozwany jest zobowiązany do uiszczenia zryczałtowanej odpłatności tylko od obrotu faktycznie osiągniętego, to jest w kwocie 414.700 zł, a nadto do wpłacenia kwoty 12.000 zł z tytułu wymierzonych mu kar umownych i 14.378,50 zł za pobraną zastawę. Ponieważ pozwany wpłacił powódce przed procesem tytułem zryczałtowanej odpłatności 340.000 zł, dłużny jest z tego tytułu 74.700 zł. Łączne zadłużenie pozwanego wyliczył na kwotę 101.078,50 zł. Podkreślił przy tym, że cała ta należność ma zabezpieczenie gotówkowe w kwocie 150.000 zł będącej w posiadaniu strony powodowej.Powodowa Spółdzielnia zaskarżyła powyższy wyrok w części oddalającej powództwo co do kwoty 36.275 zł. Podnosząc w rewizji zarzuty rażącego naruszenia prawa i niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, zgłosiła wniosek o zmianę wyroku przez zasądzenie na jej rzecz kwoty 36.275 zł oraz kosztów procesu za obie instancje, jako ewentualny zaś, wniosek o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, uchylając wyrok w zaskarżonej części i przekazując sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania miał na uwadze, co następuje:Z treści umowy zawartej między powodową Spółdzielnią i pozwanym Augustynem B. wynika wyraźnie, że pozwany przyjął na siebie ryzyko z prowadzeniem działalności gospodarczej, w tym ryzyko uzyskania bądź nieuzyskania efektów finansowych wynikających z kalkulacji (§ 20 umowy). W świetle art. 473 § 1 k.c. zobowiązanie się pozwanego do ponoszenia ryzyka gospodarczego i do uiszczenia powódce określonej kwoty tytułem tak zwanej zryczałtowanej odpłatności (w której zgodnie z § 19 ust. 4 umowy mieszczą się: równowartość zryczałtowanego podatku od wynagrodzeń i składek ubezpieczeniowych, równowartość kosztów rzeczowych, do ponoszenia których zobowiązuje się spółdzielnia oraz zysk spółdzielni) nie jest samo przez się zobowiązaniem sprzecznym z prawem, i to niezależnie od tego czy zawartą między stronami umowę należy traktować - zgodnie z jej nazwą - jako umowę agencyjną, czy też jako umowę o świadczenie usług nie uregulowaną w kodeksie cywilnym, a do której mają odpowiednie zastosowanie przepisy o zleceniu (art. 730 k.c.). W takiej sytuacji można jednak rozważać czy żądanie powódki uiszczenia przez pozwanego pełnej umówionej kwoty z tytułu tzw. zryczałtowanej odpłatności nie pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego lub czy sama umowa z uwagi na błędną kalkulację, pozbawiającą pozwanego minimum egzystencji, nie pozostaje w sprzeczności z tymi zasadami lub z prawem.Sąd Najwyższy wypowiadał już niejednokrotnie pogląd (m.in. w wyroku z dnia 30 listopada 1971 r., sygn. II CR 505/71 - OSPiKA 1972; z. 4, poz. 75), że za sprzeczną z prawem i zasadami współżycia społecznego należy uznać umowę zobowiązującą agenta do zapłaty tzw. zryczałtowanej należności w takich warunkach, gdy prawidłowo dokonana kalkulacja ekonomiczna i handlowa prowadzi do wniosku, że prowadzenie przedsiębiorstwa (zakładu) przyniesie straty lub minimalny zysk nie zapewniający agentowi minimum egzystencji. Skład orzekający w sprawie niniejszej, podzielając utrwalony już pogląd, uważa, iż oddalenie powództwa o zasądzenie jakiejś kwoty z tytułu zryczałtowanej należności (odpłatności) może mieć miejsce także wówczas, gdy kalkulacja dokonana została prawidłowo, a po sporządzeniu umowy zaistnieją zdarzenia uniemożliwiające osiągnięcie planowanego obrotu i marży mimo dołożenia przez agenta (osobę prowadzącą zakład na zasadach zryczałtowanej odpłatności) maksimum staranności, co może mieć miejsce na przykład w wypadku istnienia szczególnie niekorzystnych warunków atmosferycznych czy też otwarcia w małej miejscowości drugiego podobnego zakładu gastronomicznego. Innymi słowy, oddalenie powództwa spółdzielni (przedsiębiorstwa) prowadzącej działalność gastronomiczną o zasądzenie od osoby prowadzącej zakład gastronomiczny na podstawie umowy należności z tytułu zryczałtowanej odpłatności może wchodzić w grę w przypadku uznania za sprzeczną z prawem lub z zasadami współżycia społecznego umowy, w której osoba ta zobowiązała się do nadmiernego świadczenia w wyniku przyjęcia błędnych założeń kalkulacyjnych, a także w przypadku ustalenia, iż osoba ta, mimo dołożenia maksimum staranności, nie mogła osiągnąć planowanego obrotu i dochodu, i że zapłacenie przez nią całej umówionej kwoty tytułem zryczałtowanej należności pozbawiłoby ją środków niezbędnych do zapewnienia minimum egzystencji. Oddalenie powództwa nie byłoby natomiast możliwe w razie ustalenia, że nieosiągnięcie planowanego obrotu i dochodu nie jest wynikiem wadliwej kalkulacji ekonomicznej i handlowej, czy też innych nieprzewidzianych i niezależnych od osoby prowadzącej zakład gastronomiczny zdarzeń, ale wynikiem jej niestaranności czy też nieuczciwości.Materiał zebrany w sprawie niniejszej, jak i ustalenia poczynione w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, nie pozwalają uznać za trafne stanowiska Sądu Wojewódzkiego co do istnienia przesłanek do zwolnienia pozwanego od obowiązku uiszczenia umówionej odpłatności zryczałtowanej i do ograniczenia tego obowiązku do kwoty wyliczonej od obrotu wykazanego przez pozwanego - jako faktycznie osiągniętego. Przede wszystkim brak jest w sprawie dowodów wskazujących na to, że w kalkulacji ustalającej zryczałtowaną odpłatność stanowiącej załącznik do umowy z dnia 6.V.1978 r. przyjęto błędne założenia ekonomiczne i handlowe. Biegły nie wypowiadał się bowiem w ogóle na ten temat, sam zaś pozwany powoływał się jedynie (tak ustala sąd w uzasadnieniu wyroku) na "niewłaściwe skalkulowanie płac zatrudnionych przez niego pracowników". W takiej sytuacji nie ma podstaw do przyjęcia (bez poczynienia dodatkowych ustaleń), że umowa - z uwagi na wadliwą kalkulację, nie zapewniającą pozwanemu minimum egzystencji - jest nieważna jako sprzeczna z prawem czy też z zasadami współżycia społecznego. Dla ustalenia, czy wydatki na wynagrodzenie pracowników rzeczywiście zostały niewłaściwie skalkulowane, sąd powinien był zobowiązać biegłego do wyliczenia - na podstawie posiadanych przez pozwanego list płac i innych dokumentów - ile pozwany rzeczywiście wypłacił pracownikom i o ile suma wypłacona przekracza przyjętą w kalkulacji (pkt 9) kwotę 243.000 zł. Tylko przy takim ustaleniu oraz przy ustaleniu, chociażby orientacyjnie, wydatków rzeczowych pozwanego, na które zaplanowano kwotę 306.000 zł, można zająć stanowisko co do tego, czy założenia kalkulacyjne były na tyle wadliwe, iż nie zapewniały pozwanemu minimum egzystencji, a wiec czy umowa jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Dla zajęcia właściwego stanowiska w tym przedmiocie, jak również w sprawie zarzutów pozwanego co do niemożności wykonania planu z uwagi na złe warunki i brak urlopowiczów nad morzem w sezonie, należało wyjaśnić, jakie plany obrotów miały inne lokale gastronomiczne powódki położone nad morzem w podobnych do D. miejscowościach i w jakim stopniu plany te wykonały w 1978 r. Było to konieczne zwłaszcza w sytuacji, gdy przedstawiciel strony powodowej twierdził, że inne zakłady gastronomiczne należące do powódki i prowadzone również na podstawie umów agencyjnych wykonały plany. Uzyskanie tych danych umożliwiłoby Sądowi I instancji ocenę, w jakim stopniu stwierdzone w czasie kontroli niewłaściwości w prowadzeniu lokalu gastronomicznego przyczyniły się do niewykonania planu i czy obroty nie były w rzeczywistości większe, a jedynie na skutek nieuczciwości pozwanego i jego personelu zostały ukryte, a zyski zostały przez niego zatrzymane w całości. Stwierdzone uchybienia były przecież istotne i zmierzały jednoznacznie do osiągnięcia przez pozwanego niedozwolonych korzyści, kosztem klientów, a pośrednio przecież i powodowej Spółdzielni. Gdyby wykazanie przez pozwanego niższego obrotu od planowanego było wynikiem jego nieuczciwej działalności i ukrywania części dochodów, to nie można byłoby ani uznać umowy za sprzeczną z prawem czy też zasadami współżycia społecznego, ani też przyjąć, że żądanie spółdzielni zapłacenia przez pozwanego całej umówionej należności zryczałtowanej narusza zasady współżycia społecznego, gdyż pozbawia pozwanego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb.Powyższe względy przemawiają za koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku i za przekazaniem sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Za potrzebą uchylenia wyroku przemawia także i inny wzgląd. Chodzi mianowicie o to, czym kierował się Sąd Wojewódzki zasądzając od pozwanego tylko kwotę 26.378,50 zł, przy ustaleniu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że jego zadłużenie w stosunku do powodowej spółdzielni sięga sumy 101.078,50 zł i że cała ta kwota znajduje zabezpieczenie gotówkowe. Jeżeli sąd przyjął, że powodowa spółdzielnia dokonała potrącenia kwoty 150.000 zł (art. 498 i 499 k.c.), a na to wskazuje treść pozwu i treść rozliczenia, to nie powinien był - przy swoich ustaleniach i zajętym stanowisku co do obowiązku pozwanego w zakresie uiszczenia zryczałtowanej należności - zasądzić żadnej należności. Jeżeli zaś przyjął, że potrącenie nie nastąpiło, to niezrozumiała jest przyczyna zasądzenia jedynie kwoty 26.378,50 zł, a nie zasądzenia kwoty 74.700 zł, mimo ustalenia, że pozwany jest dłużny powódce tę kwotę z tytułu zryczałtowanej odpłatności.Z przedstawionych względów orzeczono jak w sentencji (art. 388 § 1 k.p.c.).