IV CR 914/60

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ludwika B. i Ignacego G. przeciwko Janowi B., przy udziale Skarbu Państwa (Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa) jako interwenienta ubocznego o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu rewizji powodów od wyroku Sądu Powiatowego w O. z dnia 22 stycznia 1960 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w O. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneAktem notarialnym z dnia 14 marca 1958 r. powodowie nabyli nieruchomość rolną od osób wpisanych jako właściciele do księgi wieczystej.Na podstawie tego aktu powodowie w dniu 27 maja 1958 r. wpisani zostali do księgi wieczystej jako właściciele nieruchomości.Pozwany na podstawie umowy, zawartej z Prezydium MRN w O. dzierżawi część nieruchomości nabytej przez powodów.Powodowie w oparciu o art. 28 prawa rzeczowego domagali się zobowiązania pozwanego do wydania im dzierżawionej przez nich części nieruchomości.Pozwany zarzucił, że powodowie nie nabyli własności nieruchomości, gdyż już przed zawarciem aktu z 14 marca 1958 r. własność jej przeszła na państwo z mocy art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Tekst jednolity: Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78).Sąd Powiatowy oddalił powództwo. Uznał on, że zapisani w księdze wieczystej spadkobiercy F. nie mogli skutecznie przenieść na powodów własności nieruchomości, gdyż już przed zawarciem aktu z 14 marca 1958 r. nieruchomość ta przeszła na własność państwa z mocy przepisów dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, przy czym Sąd Powiatowy wyraził pogląd, że powodów nie chroni rękojmia publicznej wiary ksiąg wieczystych, gdyż przepisy o rękojmi nie obowiązują, gdy treść księgi wieczystej jest niezgodna z prawem publicznym.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję powodów od powyższego wyroku, przekazał Sądowi Najwyższemu z mocy art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne:"Czy nabywca nieruchomości może powołać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych co do osoby poprzedniego jej właściciela, o ile uprzednio nieruchomość przeszła na własność państwa na podstawie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1955 r. Nr 18, poz. 107, zmiana Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 174)?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę, zważył, co następuje:Własność jako instytucja prawa cywilnego uregulowana została przepisami prawa rzeczowego i z braku odmiennego przepisu do instytucji tej mają zastosowanie przepisy prawa rzeczowego, a w szczególności art. 20 prawa rzeczowego, który stanowi, że w razie niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym treść księgi rozstrzyga na korzyść tego, kto przez czynność prawną nabywa własność lub inne prawo rzeczowe, chyba że chodzi o rozporządzenie bezpłatne albo że nabywca działał w złej wierze.Nabywca nie będzie mógł zatem powoływać się skutecznie na rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych, jeżeli w czasie nabywania prawa mógł dowiedzieć się z samej księgi, że prawo jego poprzednika, chociaż wpisane do księgi wieczystej, jest sporne lub wątpliwe. Będzie to miało miejsce nie tylko w przypadku ujawnienia w księdze wieczystej ostrzeżenia, zażalenia czy wzmianki o wniosku, lecz także wtedy, gdy sama treść księgi wieczystej wskazuje, że prawo w niej wpisane już nie istnieje. Sytuacja taka zwłaszcza zajdzie wtedy, gdy prawa rzeczowe uregulowane zostały z mocy przepisów prawa administracyjnego w sposób taki, że treść księgi wieczystej pozwala nabywcy na zorientowanie się, że nie jest ona zgodna ze stanem prawnym, ustanowionym postanowieniami powyższych przepisów. Sytuacja taka będzie miała miejsce w przypadkach, gdy własność nieruchomości przeszła na państwo z mocy samego prawa na mocy przepisów ustaw podstawowych dotyczących ustroju gospodarczego, np. w przypadku uregulowanym w dekrecie PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stosownie do przepisów tego dekretu o przejściu własności nieruchomości rolnej na rzecz państwa decyduje obywatelstwo, narodowość byłego właściciela lub obszar gruntu, a więc okoliczności, które wynikają z treści księgi wieczystej. Podobnie będzie się rzecz miała w przypadku uregulowanym w przepisach ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 3, poz. 17). Ustawa ta przewiduje nadto nieważność wszelkich czynności lub aktów prawnych zdziałanych celem zapobieżenia przejścia przedsiębiorstw na własność państwa (art. 2 ust. 6).Sytuacja taka jednak nie będzie zachodziła w przypadkach, w których wprawdzie stosownie do przepisów ustawy własność nieruchomości przechodzi "z mocy prawa" na państwo, lecz przejście to uzależnione jest od obiektywnych przesłanek, których istnienie ustalić może dopiero decyzja właściwego organu administracyjnego. Wówczas bowiem treść księgi wieczystej nie będzie mogła nasuwać nabywcy wątpliwości, czy nabywane przez niego wpisane do księgi wieczystej prawo istnieje. W takim też przypadku rękojmia publicznej wiary ksiąg wieczystych będzie chroniła nabywcę.Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej z dnia 29 października 1958 r. 1 CO 19/58 (OSPiKA 1960/4 poz. 103, OSN 1960/I poz. 1) wyjaśnił, że aczkolwiek stosownie do art. 15 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Tekst jednolity: Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78) przejście opuszczonego gospodarstwa na własność państwa następuje "z mocy prawa", jednak do tego, by państwo mogło swoje prawo urzeczywistnić i ujawnić je w księgach wieczystych, potrzeba odpowiedniej decyzji właściwego organu administracji państwowej. Prezydium powiatowej rady narodowej (w miastach wydzielonych prezydium miejskiej rady narodowej) jest tym organem, który po ustaleniu, że gospodarstwo rolne nabyte na podstawie przepisów o reformie rolnej lub o ustroju rolnym i osadnictwie zostało przez właściciela opuszczone, wydaje decyzję stwierdzającą przejście opuszczonej nieruchomości na rzecz państwa. Orzeczenie takie konieczne jest dla uzyskania pewności, że nastąpiło opuszczenie, od którego dekret uzależnia przejście własności nieruchomości rolnej na rzecz państwa, "opuszczenie" nie jest bowiem pojęciem tak jednoznacznym, by każdy od razu mógł zorientować się, czy i kiedy ono nastąpiło.W przypadku zatem uregulowanym w art. 15 tego dekretu, mimo że przejście własności następuje "z mocy prawa" z chwilą wejścia w życie wymienionego dekretu, treść księgi wieczystej bez ujawnienia tego "przejścia" nie pozwala nabywcy nieruchomości rolnej na powzięcie uzasadnionych wątpliwości, czy zachodzi sytuacja uregulowana w tym przepisie. W omawianym przypadku nie możną więc oprzeć się na fikcji notoryjności wyłączającej dobrą wiarę nabywcy. Nie znaczy to jednak, że powodowie, zawierając akt notarialny z 14 marca 1958 r., nie wiedzieli o toczącym się postępowaniu z dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r., a tym samym - że byli w złej wierze.Z akt sprawy toczącej się między Skarbem Państwa a powodami przed Sądem Wojewódzkim w P. względnie przed Sądem Najwyższym, wynika, że przedmiotem jej jest roszczenie Skarbu Państwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej, spornej nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym. Spór ten ma prejudycjalne znaczenie dla rozstrzygnięcia sporu w niniejszej sprawie, gdyż dotyczy zwłaszcza zagadnienia złej wiary powodów w chwili zawierania aktu nabycia nieruchomości.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w O. do ponownego rozpoznania, z tym, że Sąd ten stosownie do art. 191 k.p.c. zawiesi postępowanie do czasu prawomocnego zakończenia sprawy między Skarbem Państwa a powodami, toczącej się przed Sądem Wojewódzkim w P.