IV CZ 134/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie; J. Tyszka, K. Lipiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Katarzyny B. przeciwko Skarbowi Państwa - Wydział Finansowy Prezydium Rady Narodowej w P. o ustalenie i wykreślenie hipoteki, po rozpoznaniu zażalenia powódki na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 10 listopada 1960 r.,zaskarżone postanowienie uchylił.Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się ustalenia wysokości (błędnie, bez wskazania postulowanej wysokości w pieniądzach) wierzytelności Skarbu Państwa ciążącej na jej nieruchomości z tytułu nakładów poniemieckich (art. 5 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich) oraz zobowiązania Skarbu Państwa do wyrażenia zgody na wykreślenie zapisanej na nieruchomości hipoteki kaucyjnej za jednoczesną zapłatą ustalonej kwoty wierzytelności.Strona pozwana złożyła zaświadczenie o wszczęciu postępowania o wywłaszczenie nieruchomości powódki i wniosła o zawieszenie postępowania w sprawie do czasu rozstrzygnięcia wniosku o wywłaszczenie.Sąd Wojewódzki uwzględnił powyższy wniosek z tym uzasadnieniem, że toczące się postępowanie wywłaszczeniowe obejmuje również ustalenie odszkodowania za nieruchomość, a tym samym rozliczenie stron z tytułu nakładów poniemieckich, wobec czego postępowanie w mniejszej sprawie może się okazać bezprzedmiotowe.Uzasadnienie prawneRozpoznając zażalenie powódki, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zawieszenie postępowania z mocy art. 191 pkt 3 k.p.c. byłoby o tyle tylko uzasadnione, o ile by wynik postępowania wywłaszczeniowego mógł wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Tak jednak nie jest.W myśl art. 7 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. Nr 17, poz. 70) wywłaszczenie następuje za odszkodowaniem określonym w art. 8 ustawy. O wysokości tego odszkodowania orzeka prezydium właściwej wojewódzkiej rady narodowej (art. 14 i 21). Przepis art. 13 ust. 1 ustawy upoważnia do potrącania z sumy już ustalonego odszkodowania ciążącego na wywłaszczonej nieruchomości kwot należnych Państwu i bankom państwowym. Ponieważ ustawa nie zawiera przepisu poddającego kompetencji organów administracji orzekania o tym, jakie kwoty podlegają potrąceniu w myśl art. 13, a poddanie kompetencji tych organów ustalenia odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość bynajmniej nie oznacza implicite upoważnienia także do określania potrąceń, przyjąć należy, że w razie sporu - o tym, jakie kwoty ciążą na wywłaszczanej nieruchomości, orzeka się w tej drodze, jaka byłaby właściwa, gdyby spór o wysokość tych kwot powstał niezależnie od postępowania wywłaszczeniowego, nie zaś w orzeczeniu o wywłaszczeniu. Za taką wykładnią przemawia okoliczność, że spór o wysokość kwot należnych od właściciela nieruchomości Państwu i bankom państwowym jest z reguły sporem cywilnym, którego wyłączenie spod rozpoznania przez sąd powszechny w myśl art. 2 k.p.c. wymagałoby wyraźnego przepisu. Przemawia za powyższą wykładnią także sformułowanie art. 22 ust. 1 ustawy. Przepis ten, stanowiąc, co powinno zawierać orzeczenie o wywłaszczeniu, wskazuje m.in. w punkcie 3) "ustalenie odszkodowania i terminu zapłaty odszkodowania", nie przewiduje natomiast możliwości zamieszczenia w orzeczeniu rozstrzygnięcia o wysokości kwot podlegających potrąceniu "z sumy ustalonego odszkodowania" (art. 13 ust. 1). Chcąc dać wyraz odmiennej woli, użyłby ustawodawca w art. 13 sformułowania: "od odszkodowania obliczonego na podstawie art. 8 potrąca się kwoty (...) itd.", ustalając w ten sposób podlegające wypłaceniu odszkodowanie lub podobnego wyrażenia, a w art. 22 ust. 1 odmiennie sformułowałby pkt 3.Ponieważ ustalenie, czy i jakie kwoty należne Państwu z tytułu nakładów poniemieckich ciążą na nieruchomości powódki, należy do postępowania cywilnego przed sądem powszechnym i nie może być z braku szczególnego przepisu przedmiotem rozstrzygnięcia przez organy administracji "przy okazji" ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie, wynik postępowania wywłaszczeniowego nie może wpłynąć na wynik niniejszego procesu ani uczynić go bezprzedmiotowym. Rozliczenie bowiem stron z tytułu nakładów poniemieckich, wbrew poglądowi Sądu Wojewódzkiego i strony pozwanej, nie mogłoby nastąpić w postępowaniu wywłaszczeniowym - chyba już po jego zakończeniu przy wypłacaniu ustalonego odszkodowania i za zgodą powódki. Gdyby z ustalonego w trybie administracyjnym odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość została potrącona jednostronnie ustalona wierzytelność z tytułu nakładów poniemieckich czy innych roszczeń cywilnoprawnych, nie podlegających z mocy szczególnego przepisu ustawy ustaleniu w trybie administracyjnym, to powódce przysługiwałoby przeciwko jednostce wywłaszczającej powództwo o zapłatę potrąconej kwoty lub jej części, oparte na twierdzeniu, że potrącenie było bezpodstawne w całości lub w części.W świetle powyższych wyjaśnień powódka ma oczywisty interes prawny w żądanym ustaleniu i wyrażeniu zgody na wykreślenie hipoteki.Interes prawny powódki w ustaleniu wysokości ciążącej na jej nieruchomości wierzytelności Skarbu Państwa przez wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego do części jej nieruchomości stał się tym bardziej aktualny, że zadanie ustalenia zmierza do zapobieżenia naruszeniu praw powódki w postępowaniu wywłaszczeniowym.O realności takiego zagrożenia świadczy choćby treść wniosku Prez. RN m. P. o zawieszenie postępowania w niniejszej sprawie. Wskazuje się bowiem w tym wniosku, że "ustalenie należności Skarbu Państwa z tytułu nakładów w procesie niniejszym (...) może spowodować bardzo poważne straty dla Skarbu Państwa w postaci różnicy pomiędzy wartością budynków ustaloną w postępowaniu wywłaszczeniowym i sumą wartości nakładów ustaloną w procesie niniejszym".To zaskakujące uzasadnienie wniosku wydaje się wskazywać, że strona pozwana z góry przewiduje, iż dla uniknięcia "strat" (?) od należnego powódce odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość potrącona zostanie z tytułu nakładów poniemieckich kwota znacznie wyższa niż ta, którą Sąd Wojewódzki - zgodnie z prawem rozumianym w myśl stałego orzecznictwa Sądu Najwyższego (znanego stronie przeciwnej) - mógłby ustalić, więc że potrącenie nastąpi wbrew przepisom prawa.Ponieważ zawieszenie postępowania nastąpiło z naruszeniem art. 191 pkt 3 k.p.c., zażalenie podlegało uwzględnieniu (art. 384-394 § 3 k.p.c.).