Ł. C. 383/1950

Skład orzekającyPrzewodniczący: p. o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: J. Witecki (sprawozdawca), M. Rudowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa małoletniego Pawła-Piotra D. przeciwko Józefowi Z. o ustalenie ojcostwa i alimenty ze skargi kasacyjnej pozwanego na wyrok Sądu Okręgowego w Opolu z dnia 10 listopada 1949 r. zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Opolu w części dotyczącej powództwa małoletniego Pawła-Piotra D. uchylił i sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania w uchylonej części odesłał.Uzasadnienie faktyczneMatka małoletniego Pawła-Piotra D., Anna Z. działając w jego imieniu, wnosi w pozwie o uznanie Józefa Z. za ojca wymienionego małoletniego, urodzonego 25 stycznia 1948 r. i o zasądzenie od Józefa Z. na rzecz małoletniego Pawła-Piotra D. po 3.000 zł miesięcznie poczynając od 1 maja 1948 r. aż do czasu, gdy Paweł-Piotr D. będzie w stanie utrzymywać się samodzielnie. Na uzasadnienie pozwu Anna Z. podała, że pozwany Józef Z., jej szwagier, w połowie kwietnia 1947 r., miał wbrew jej woli stosunek cielesny z nią, z innymi zaś mężczyznami stosunku płciowego ani w tym czasie, ani później nie miała.Pełnomocnik pozwanego Józefa Z. wniósł o oddalenie powództwa, twierdząc, że Józef Z. miał ostatni raz stosunek płciowy z Anną Z. w grudniu 1946 r., że Anna Z., jak sama po urodzeniu się dziecka opowiadała, została zgwałcona na drodze z Łasina i że w czasie poczęcia dziecka miała stosunki cielesne z Józefem P.Sąd Grodzki w Strzelcach Opolskich wyrokiem z dnia 31 maja 1949 r. ustalił, że Józef Z. jest ojcem pozamałżeńskim małoletniego Pawła D., urodzonego dnia 25 stycznia 1948 r. z matki Anny Z. i określił udział pozwanego w kosztach utrzymania i wychowania powoda na 2.000 zł miesięcznie, płatne małoletniemu powodowi do rąk jego ustawowej przedstawicielki albo każdorazowego opiekuna począwszy od dnia 1 maja 1948 r., aż do czasu uzyskania przez małoletniego powoda możności samodzielnego utrzymania się, dalej zaś sięgające roszczenie oddalił.W skardze apelacyjnej pełnomocnik pozwanego Józefa Z., żądając zmiany wyroku Sądu Grodzkiego i oddalenia powództwa, podnosi, że mąż Anny Z. Ignacy Z. postanowieniem Sądu Grodzkiego z dnia 12 października 1948 r. został uznany za zmarłego dnia 22 grudnia 1942 r., że na mocy art. 5 pr. rodz. i art. 19 § 2 pr. osob. domniemanie prawne przemawia za pochodzeniem małoletniego Pawła D. z małżeństwa, na mocy zaś art. 49 pr. rodz. powództwo o ojcostwo może być wytoczone dopiero wtedy, gdy sąd uznał dziecko za urodzone poza małżeństwem, a takiego orzeczenia sądu nie ma. Pełnomocnik pozwanego Józefa Z. zarzucił także, że Sąd Grodzki niedokładnie przesłuchał strony, a gdyby odpowiednio przesłuchał, to zeznanie mogłoby być poparte dowodem z próby krwi o co pozwany wnosi.Sąd Okręgowy zatwierdził wyrok Sądu Grodzkiego.Zdaniem Sądu Okręgowego, skoro data śmierci męża Anny Z. została ustalona na 22 grudnia 1942 r., małoletni Paweł D. urodzony 25 stycznia 1948 r. nie ma za sobą domniemania pochodzenia z małżeństwa. Sąd Okręgowy tak jak i Sąd Grodzki oparł się na jasnym i stanowczym, nie budzącym wątpliwości zeznaniu Anny Z., złożonym pod przysięgą i popartym zeznaniem Antoniny S., osoby nie zainteresowanej w sprawie. Zarzut, jakoby przesłuchanie stron było niedokładne, Sąd Okręgowy uznał za nieuzasadniony, gdyż Sąd Grodzki przesłuchał strony co do okoliczności istotnych dla sprawy i przy przesłuchaniu byli obecni adwokaci stron, którzy mogli zadawać pytania świadkom i stronom. Sam pozwany zeznał, że obcował cieleśnie z Anną Z., tylko "zmyślił" czas obcowania, by nie być uznanym za ojca jej dziecka. Sąd Okręgowy nie dał wiary pozwanemu, że pozwany miał stosunek cielesny z Anną Z. w roku 1946.W skardze kasacyjnej pełnomocnik pozwanego Józefa Z. wniósł o zmianę wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie powództwa, ewentualnie o uchylenie wyroku i odesłanie sprawy do ponownego rozpoznania.I. Skarżący zarzuca Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 49 pr. rodz. w związku z art. 19 § 2 pr. osob. i art. 8 § 2 pr. małż. oraz art. 5 i 13 pr. rodz.Uzasadnienie prawneZarzut jest nieuzasadniony.Według art. 19 § 1 prawa osobowego, które obowiązywało w dacie wydania przez Sąd Okręgowy zaskarżonego wyroku, uznanie za zmarłego pociągało za sobą skutki rzeczywistej śmierci w chwili określonej w orzeczeniu Sądu o uznaniu za zmarłego. Małżonek osoby uznanej za zmarłą mógł wstąpić w ponowny związek małżeński (p. art. 8 pr. małż.). Wprawdzie § 2 art. 19 pr. osob. stanowił, że małżeństwo osoby uznanej za zmarłą rozwiązuje się z chwilą zawarcia przez współmałżonka nowego małżeństwa, przepis ten jednak nie uchylał § 1 art. 19, lecz w związku z § 1 należało go rozumieć w następujący sposób. W przypadku, gdy okazało się, że osoba uznana za zmarłą żyje, to z jednej strony, gdy małżonkowie wznawiali pożycie małżeńskie, nie było potrzebne zawarcie małżeństwa, lecz zawarty przez nich związek małżeński pozostawał w mocy; z drugiej zaś strony, jeżeli małżonek osoby uznanej za zmarłą, nie wiedząc, że osoba uznana za zmarłą żyje, zawarł związek małżeński, to gdy okazało się, że osoba uznana za zmarłą żyje, zawarty z nią związek małżeński przepis prawa uznawał za rozwiązany z chwilą zawarcia przez małżonka tej osoby nowego związku małżeńskiego. Dopóki jednak domniemanie wypływające z uznania za zmarłego nie zostało obalone, istniał taki sam stan prawny, jak w przypadku śmierci osoby, która uznana została za zmarłą. To samo wynikało z art. 8 dawnego pr. małż. Dziecko urodzone po upływie trzystu dni od ustalonej w orzeczeniu o uznanie za zmarłego daty śmierci męża matki, nie ma ze sobą domniemania pochodzenia z małżeństwa matki z uznanym za zmarłego. Takie domniemanie byłoby sprzeczne z rozsądnym rozumowaniem.Obecnie zagadnienie wykładni art. 19 § 2 uchylonego prawa osobowego, które wywołało spory w literaturze prawniczej, nie jest aktualne i nie może mieć znaczenia dla sprawy niniejszej. Od 1 października rb. nie obowiązuje ani prawo osobowe, ani prawo małżeńskie, ani prawo rodzinne: zastąpiły je przepisy ogólne prawa cywilnego i przepisy wprowadzające je oraz kodeks rodzinny z przepisami wprowadzającymi.Z mocy art. XVIII przep. wprow. przepisy ogólne pr. cyw. skutki uznania za zmarłego ocenia się według przepisów ogólnych, prawa cywilnego także w przypadkach, gdy uznanie za zmarłego zostało orzeczone według przepisów dotychczasowych. Według art. 23 przep. og. pr. cyw. istnieje domniemanie, że zaginiony zmarł w chwili określonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Postanowienie sądu o uznaniu za zmarłego zastępuje dowód śmierci, z czego wynika, że z prawomocnością tego postanowienia powstają takie same skutki prawne, jakie powstają z chwilą rzeczywistej śmierci zaginionego, w chwili określonej w postanowieniu z tym tylko zastrzeżeniem, że skutki te w przypadkach przewidzianych w art. 26 mogą być uchylone lub zmienione. Przepisy ogólne pr. cyw. nie zawierają postanowienia analogicznego do art. 19 § 2 uchylonego prawa osobowego. Również kodeks rodzinny nie zawiera przepisu odpowiadającego § 2 art. 8 uchylonego prawa małżeńskiego. Z powyższych rozważań wynika, że od 1 października 1950 r. z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o uznaniu za zmarłego, małżeństwo uznanego za zmarłego jest rozwiązane od daty domniemanej jego śmierci, co dotyczy także małżeństw osób uznanych za zmarłe przed dniem 1 października 1950 r.Zasadny jest natomiast zarzut skarżącego, że Sąd Okręgowy z naruszeniem art. 231 k.p.c. nie uwzględnił wniosku o przeprowadzenie dowodu z próby krwi (...).