ŁC 501/51

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 17 listopada 1951 r. na sesji wyjazdowej w Łodzi, w sprawie z powództwa Gertrudy M. przeciwko Stanisławowi M. i Skarbowi Państwa o zapłatę, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej powódki na wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 3 grudnia 1950 r. zaskarżony wyrok uchylił i sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach odesłał.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym wyrokiem wstępnym Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 maja 1949 r. uznane zostało powództwo Gertrudy M. przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie w zasadzie za usprawiedliwione i Sąd Apelacyjny ustalił, że za uszkodzenie ciała powódki, spowodowane czynem milicjanta M. polegającym na wywołaniu przez nienależyte zabezpieczenie broni wystrzału, którym została zraniona powódka, odpowiada w stosunku do poszkodowanej na zasadzie § 1 ustawy z dnia 22 maja 1910 r. o odpowiedzialności Państwa za urzędników (Dz. Ust., Rzeszy, str. 798) - Skarb Państwa Polskiego.W toku dalszego postępowania, pod jętego celem orzeczenia o wysokości żądania powódki, Sąd Apelacyjny zatwierdził wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach oddalający powództwo, przytaczając następujące przesłanki rozstrzygnięcia:Skarb Państwa został uznany odpowiedzialnym za szkodę, wyrządzoną powódce czynem milicjanta M., na tej zasadzie, że M. działał w wykonywaniu powierzonej mu władzy publicznej, wobec czego należało zastosować powołane wyżej przepisy ustawy z dnia 22 maja 1910 r., o odpowiedzialności Państwa za urzędników, które przewidywały, że zamiast winnego urzędnika odpowiada w takich przypadkach Skarb Państwa.Po wydaniu cytowanego na wstępie wyroku z dnia 19 maja 1949 r. wydana została ustawa z dnia 18 lipca 1950 r., zawierająca przepisy wprowadzające przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. R. P. Nr 34, poz. 213), która w art. X postanowiła uchylenie zarówno § 839 k.c. z 1896 r. jak i ustawy z dnia 22 maja 1910 r., oraz nakazała stosowanie do zdarzeń, które nastąpiły przed jej wejściem w życie, przepisów kodeksu zobowiązań o odpowiedzialności za czyny niedozwolone. Sąd Apelacyjny uznał, że w tych warunkach odpadła podstawa odpowiedzialności Skarbu Państwa w stosunku do powódki.Powódka założyła skargę kasacyjną na powyższy wyrok i wniosła o jego uchylenie, zarzucając naruszenie art. X § 2 przepisów wprowadzających przepisy ogólne prawa cywilnego, art. 145 k.z. i art. 351 k.p.c.Skarżąca dopatruje się obrazy art. X § 2 przepisów wprowadzających przepisy ogólne prawa cywilnego w tym, że sprawa odpowiedzialności Skarbu Państwa została już prawomocnie rozstrzygnięta, a zatem należało już tylko ustalić wysokość odszkodowania a nie rozpatrywać ponownie kwestii samej zasady. Pogwałcenie art. 351 k.p.c. łącznie z naruszeniem art. 145 k.z. dopatruje się skarżąca w okoliczności, że Sąd Apelacyjny nie rozpatrywał sprawy pod kątem widzenia odpowiedzialności Skarbu Państwa za podwładnych funkcjonariuszy z uwzględnieniem przepisów k. z.Skarb Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z postanowieniem art. X przepisów przechodnich do przepisów ogólnych prawa cywilnego stosowanie przepisów kodeksu zobowiązań o odpowiedzialności za czyny niedozwolone do zdarzeń, które nastąpiły przed wejściem w życie tych przepisów, ma miejsce tylko wówczas, o ile dana "sprawa" nie została jeszcze przez sądy prawomocnie zakończona. W niniejszym przypadku zdarzenie, dające podstawę do zastosowania innych przepisów niż zawarte w kodeksie zobowiązań, nastąpiło przed wejściem w życie przepisów ogólnych prawa cywilnego, a wynikła w związku tym sprawa była przedmiotem rozpoznania sądowego i zasada odpowiedzialności została już wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 19 maja 1949 r. po oddaleniu skargi kasacyjnej na ten wyrok prawomocnie rozstrzygnięta.Okoliczność, że był to tylko wyrok wstępny i że kwestia ustalenia wysokości odszkodowania, należnego za popełnienie czynu niedozwolonego, nie została jeszcze definitywnie załatwiona, mc ma decydującego znaczenia.W istocie bowiem prawomocność wyroku, a więc ta okoliczność, od której istnienia cytowane wyżej postanowienie uzależnia zastosowanie bądź to przepisów dawnych, bądź też przepisów kodeksu zobowiązań, nastąpiła w przypadku z tą chwilą, kiedy prawomocnie ustalona została - w oparciu o obowiązujące wówczas przepisy - zasada odpowiedzialności strony pozwanej. W tym bowiem zakresie prawomocny wyrok stanowił "ius inter portea", stosunek prawny między stronami został definitywnie ustalony. Zważyć bowiem należy, że cytowane postanowienie zmienia właśnie zasadę odpowiedzialności za czyny niedozwolone, nie dotyczy natomiast ani kwestii rozmiaru tej odpowiedzialności, ani też kwestii obliczenia wysokości powstałej szkody.W tych warunkach za "prawomocne zakończenie sprawy", o którym wspomina art. X § 2 cyt. przep., należy, zgodnie z zasadami logiki, a także w oparciu o przepisy art. 380 i 381 k.p.c., uważać prawomocne rozstrzygnięcie co do zasady odpowiedzialności, w przeciwnym bowiem razie poprzedni wyrok prawomocny należałoby uznać za "nieobowiązujący" wbrew powołanym wyżej przepisom procesowym.Rozstrzygnięcie takie mogłoby też doprowadzić do konsekwencji niewątpliwie przez ustawodawcę nie zamierzonych, a dla pokrzywdzonego czynem niedozwolonym wysoce krzywdzących. Zgodnie bowiem z poprzednio obowiązującymi przepisami ustawy z 1910 r. o odpowiedzialności Państwa za urzędników - za urzędnika, który dopuścił się czynu niedozwolonego w rozumieniu § 839 k.c. z 1896 r., odpowiadał w stosunku do pokrzywdzonego Skarb Państwa i pokrzywdzony nie mógł dochodzić swej szkody przeciwko urzędnikowi.Gdyby zatem pokrzywdzony - co zresztą w przypadku nastąpiło - wystąpił z powództwem przeciwko urzędnikowi i przeciwko Skarbowi Państwa i gdyby został prawomocnie oddalony z powództwem przeciwko urzędnikowi, obecnie zaś - mimo prawomocnego uznania zasady odpowiedzialności Skarbu Państwa - miałaby odpaść także sama podstawa tej odpowiedzialności, to w takim przypadku poszkodowany nie mógłby już swej szkody dochodzić w ogóle z oczywistą krzywdą dla siebie, co niewątpliwie nie byłoby zgodne z zasadami .współżycia społecznego w Polsce Ludowej.W tych warunkach zarzut naruszenia art. X § 2 przepisów wprowadzających przepisy ogólne prawa cywilnego w oparciu o art. 380 i 381 k.p.c. (w dawnym brzmieniu) należało uznać za słuszny, i - co za tym idzie - należało zaskarżony wyrok, który nie zawiera żadnych ustaleń faktycznych w kierunku ustalenia wysokości szkody poniesionej przez powódkę, o co w sporze chodzi, uchylić, i sprawę odesłać Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania.