Rw 364/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia płk C. Bakalarski (sprawozdawca). Sędziowie: płk E. Olczak, kpt. W. Oziębło.Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk L. Adamski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 3 lipca 1984 r. na rozprawie sprawy junaka Mirosława B., skazanego nieprawomocnie trzykrotnie za przestępstwo określone w art. 303 § 1 k.k. na kary: 3 miesięcy pozbawienia wolności, 4 miesięcy pozbawienia wolności i 5 miesięcy pozbawienia wolności oraz łącznie na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, z powodu wniesionej przez prokuratora rewizji na niekorzyść od wyroku Wojskowego Sądu Okręgowego w N. z dnia 8 maja 1984 r.,uwzględniając rewizję prokuratora zmienił zaskarżony wyrok przez: 1) poprawienie kwalifikacji prawnej czynu opisanego w pkt 3 zaskarżonego wyroku z błędnej - z art. 303 § 1 k.k. - na prawidłową z art. 303 § 3 w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), przyjmując jednocześnie, iż czyn ten polegał na tym, że junak Mirosław B. dnia 9 marca 1984 r. nie stawił się do pracy i służby w oddziale obrony cywilnej w J. i samowolnie przebywał poza tym oddziałem do czasu zatrzymania go w N. dnia 26 marca 1984 r., 2) podwyższenie wymiaru kary za ten czyn do 6 miesięcy pozbawienia wolności, przyjmując za podstawę tego wymiaru art. 303 § 3 k.k., i z tymi zmianami wyrok ten utrzymał w mocy (...).Uzasadnienie faktyczne(...) Prokurator zarzucił wyrokowi:1) w części dotyczącej zarzutu opisanego w pkt 3 wyroku błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, polegający na niesłusznym uznaniu, że oskarżony przebywając nielegalnie poza oddziałem obrony cywilnej od dnia 9 do dnia 26 marca 1984 r. wyczerpał swoim zachowaniem jedynie znamiona przestępstwa określonego w art. 303 § 1 k.k., i w konsekwencji tego obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 303 § 3 k.k.,2) w części dotyczącej wymiaru kary wymierzenie oskarżonemu za poszczególne przestępstwa kar jednostkowych oraz kary łącznej rażąco łagodnej w stosunku do stopnia zawinienia oraz szkodliwości społecznej popełnionych przestępstw.Podnosząc te zarzuty, prokurator wniósł o zmianę wyroku sądu pierwszej instancji przez uznanie, że oskarżony, przebywając nielegalnie poza oddziałem obrony cywilnej w dniach od 9 do 26 marca 1984 r., dopuścił się przestępstwa określonego w art. 303 § 3 k.k., a także o wymierzenie skazanemu kar jednostkowych za:a) czyn opisany w pkt 1 aktu oskarżenia - 6 miesięcy pozbawienia wolności,b) czyn opisany w pkt 2 aktu oskarżenia - 8 miesięcy pozbawienia wolności,c) czyn opisany w pkt 3 aktu oskarżenia - 9 miesięcy pozbawienia wolności i kary łącznej w wymiarze 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności.Na rozprawie przed Sądem Najwyższym przedstawiciel Naczelnej Prokuratury Wojskowej, popierając rewizję, ograniczył jej żądanie jedynie do poprawienia kwalifikacji prawnej czynu opisanego w pkt 3 zaskarżonego wyroku na art. 303 § 3 k.k., wymierzenia za ten czyn kary 6 miesięcy pozbawienia wolności, z pozostawieniem kary łącznej w orzeczonej już wysokości, tj. 6 miesięcy pozbawienia wolności.Obrońca wniósł o utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W związku z ograniczeniem przez przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej żądania rewizji w zasadzie do poprawienia kwalifikacji prawnej czynu opisanego w pkt 3 zaskarżonego wyroku i związanego z tym podwyższenia kary za ów czyn do ustawowego minimum, tj. 6 miesięcy pozbawienia wolności, jedynie ten problem wymaga rozstrzygnięcia.Poza sporem w sprawie pozostaje ustalony fakt, że oskarżony pełniący służbę w oddziale obrony cywilnej - w tzw. systemie dochodzącym - dnia 9 marca 1984 r. nie zgłosił się do pracy i przebywał poza wyznaczonym mu oddziałem oraz miejscem zamieszkania do czasu zatrzymania go, co nastąpiło dnia 26 marca 1984 r.Z faktu tego prokurator oraz sąd pierwszej instancji wyciągają odmienne wnioski.Zdaniem prokuratora, który pogląd swój wyraził w akcie oskarżenia i podtrzymywał w rewizji od wyroku sądu pierwszej instancji, czyn oskarżonego wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 303 § 3 k.k. Pogląd swój prokurator opiera na twierdzeniu, że przestępstwo samowolnego oddalenia się jest przestępstwem trwałym, trwa zatem od chwili opuszczenia miejsca służby lub pracy przez sprawcę do czasu powrotu na wyznaczone mu miejsce lub zatrzymania przez odpowiednie organy. Skoro nieobecność oskarżonego w oddziale trwała przeszło 14 dni, co w tej sprawie właśnie wydarzyło się, to czyn jego wyczerpuje znamiona występku określonego w art. 303 § 3 k.k., a nie - w art. 303 § 1 k.k., jak to przyjął sąd pierwszej instancji.Swoje zapatrywania na podniesioną kwestię sąd pierwszej instancji wyraził w następującym uzasadnieniu: "zmieniając kwalifikację prawną czynu oskarżonego, zarzuconego mu w pkt 3 aktu oskarżenia, z art. 303 § 3 k.k. na art. 303 § 1 k.k., sąd miał na względzie system pełnienia służby przez oskarżonego w oddziale obrony cywilnej w J. Oskarżony bowiem codziennie w dni robocze był zobowiązany do stawienia się do służby i pracy przez 8 godzin, po czym powracał do stałego miejsca zamieszkania. Natomiast w dni wolne od pracy, tj. niedziele, oskarżony nie był zobowiązany do stawienia się do służby i pracy w oddziale. Ze względu na to, że na te dni nie otrzymywał ani urlopów, ani przepustek, a generalnie były one dniami wolnymi od pracy i służby w oddziale dla wszystkich junaków, to nie można przypisać oskarżonemu, iż w dni wolne od pracy - niedziele - przebywał on samowolnie poza oddziałem obrony cywilnej w J., w świetle bowiem zeznań komendanta tegoż oddziału junacy nie są zobowiązani do służby i pracy w dni ustawowo wolne od pracy, a przebywając poza oddziałem w tych dniach dowolnie mogą dysponować czasem.Dlatego też z okresu od dnia 9 marca 1984 r. do dnia 26 marca 1984 r. należało wyłączyć dni ustawowo wolne od pracy - niedziele - w które to dni z wymienionych przyczyn oskarżony nie mógł przebywać poza oddziałem. A zatem czas samowolnego pozostawania oskarżonego poza oddziałem obrony cywilnej stanowi okres 14 dni kalendarzowych, co w myśl § 3 art. 303 k.k. nie wyczerpuje znamion przestępstwa określonego w tym przepisie, gdyż znamię ustawowe tego przepisu wyraźnie stanowi, że czas powinien wynosić powyżej 14 dni kalendarzowych.W związku z tym zmiana kwalifikacji prawnej czynu oskarżonego określonego w pkt 3 aktu oskarżenia jest słuszna, jak również są w pełni prawidłowe kwalifikacje prawne czynów oskarżonego opisanych w pkt 1 i 2 aktu oskarżenia.Mając na względzie rodzaj przestępstw, jakich dopuścił się oskarżony (przestępstwa ścigane na wniosek), w świetle wniosku komendanta oddziału obrony cywilnej w J. o ściganie oskarżonego sąd nie dopatrzył się w tej sprawie okoliczności wyłączających postępowanie.W celu wykazania zaś, że inkryminowanych przestępstw oskarżony dopuścił się jako osoba odbywająca zasadniczą służbę wojskową, a nie żołnierz czynnej służby wojskowej - podmiot tych przestępstw, należało kwalifikację prawną czynów oskarżonego uzupełnić o art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) (patrz wyrok Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 1984 r. - Rw 93/84).Powołany przez sąd pierwszej instancji art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31) ma następującą treść: "Osoby odbywające zasadniczą służbę w obronie cywilnej ponoszą odpowiedzialność karną za przestępstwa popełnione w czasie tej służby, według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej".Zapatrywanie, jakoby zachodziła konieczność odmiennego potraktowania osób nie skoszarowanych, jeżeli chodzi o ich odpowiedzialność karną za samowolne przebywanie poza miejscem pracy lub wyznaczonym miejscem służby, w odróżnieniu od żołnierzy pełniących zasadniczą służbę wojskową w zamkniętych i wyodrębnionych jednostkach, wynikło już na tle stosowania art. 234 § 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (według ówczesnej numeracji - obecnie art. 241 ust. 1). Przepis ten, tj. art. 234 § 1 cytowanej ustawy według dawnej numeracji, regulował zasady odpowiedzialności karnej za wszelkie przestępstwa popełnione w związku ze służbą, a więc między innymi również za samowolne oddalenia osób pełniących służbę w jednostkach zmilitaryzowanych na takiej samej zasadzie jak obecnie uregulowana jest odpowiedzialność junaków pełniących zasadniczą służbę w obronie cywilnej, a więc: "(...) według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej". Wątpliwości, czy do osób pełniących służbę w jednostkach zmilitaryzowanych albo do nich powołanych, a ponoszących odpowiedzialność karną za przestępstwa popełnione w związku z tą służbą według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej, stosuje się art. 303 k.k., rozstrzygnął Sąd Najwyższy w swej uchwale z dnia 17 września 1982 r. (OSNKW 1982, z. 12, poz. 84). W uchwale Sąd Najwyższy stwierdził, że osoby pełniące służbę w jednostkach zmilitaryzowanych w razie samowolnego opuszczenia miejsca służby lub pozostawania poza nim ponoszą odpowiedzialność karną z art. 303 k.k. bez żadnego w tym względzie ograniczenia.Nie ma żadnych podstaw, aby odmiennie traktować osoby, które pełniły służbę w jednostkach zmilitaryzowanych, i nie ma obecnie takich podstaw, aby inaczej z kolei traktować junaków odbywających służbę w obronie cywilnej, skoro jedni ponosili, a drudzy teraz ponoszą odpowiedzialność karną "według przepisów odnoszących się do żołnierzy w czynnej służbie wojskowej".Do argumentacji zawartej w tej uchwale należy jeszcze dodać - co słusznie podkreślił prokurator w rewizji, że przestępstwo określone w art. 303 k.k. jest przestępstwem trwałym, a zatem rozpoczyna się z chwilą opuszczenia miejsca służby lub pracy czy wyznaczonego rejonu przebywania i trwa do czasu powrotu na wyznaczone miejsce lub do czasu zatrzymania przez odpowiedni organ. Daje to podstawę do wyrażenia poglądu, że skoro przestępstwo samowolnego oddalenia się określone w art. 303 k.k. jest przestępstwem trwałym, to nie ma podstaw, aby od czasu nielegalnego pobytu poza wyznaczonym miejsce pracy lub służby junaka odbywającego służbę w obronie cywilnej odliczać dni wolne od zajęć.Rozważania te przywiodły Sąd Najwyższy do przekonania o trafności zmodyfikowanej przez przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej na rozprawie odwoławczej rewizji w tej sprawie i dlatego została ona uwzględniona.Zmieniono zatem odpowiednio opis czynu oskarżonego, poprawiając kwalifikację prawną na prawidłową z art. 303 § 3 k.k. w zw. z art. 242 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (tekst jednolity: Dz. U. z 1984 r. Nr 7, poz. 31), i w konsekwencji też podwyższono do ustawowego minimum wymiar kary za ten czyn (...).