U 1/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk J. Drohomirecki, płk Z. Furtak, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak, płk S. Mendyka, płk dr W. Sieracki (sprawozdawca).Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: mjr W. Kubala.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego w trybie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) przez Zastępcę Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej - Naczelnego Prokuratora Wojskowego wniosku o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedzi na następujące pytania prawne:"1. Czy zbieg art. 325 § 1 i 2 z art. 200 (art. 199) oraz z art. 208 k.k. ma charakter rzeczywisty, czy pozorny?2. Czy żołnierz odpowiedzialny za ochronę mienia z tytułu pełnienia służby (art. 325 § 1 k.k.) w razie zagarnięcia tego mienia dopuszcza się przestępstwa podlegającego kumulatywnej kwalifikacji z art. 325 § 1 i 2 k.k. w zbiegu z art. 200 k.k., czy też w zbiegu z art. 199 k.k.?"na podstawie art. 24 lit. d ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) uchwalił:1) pozostawić bez odpowiedzi pierwsze pytanie, 2) udzielić odpowiedzi jak wyżej na pytanie drugie.Uzasadnienie faktyczne1. Podstawowym założeniem przewidzianej w art. 10 § 2 k.k. konstrukcji prawnej, zwanej kumulatywną kwalifikacją, jest pełne odzwierciedlenie wszystkich istotnych - z normatywnokarnego punktu widzenia - składników czynu przestępnego w takiej sytuacji, gdy konkretny czyn wyczerpuje jednocześnie znamiona określone co najmniej w dwóch przepisach prawnokarnych, przy czym między zakresami tych przepisów istnieje logiczny stosunek krzyżowania się (interferencji), a więc w sytuacji, gdy istnieje zbieg przepisów ustawy karnej na tle jednego czynu. Podkreślić jednak należy, że istnienie zbiegu przepisów ustawy karnej nie oznacza konieczności stosowania kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu, gdyż w razie zbiegu przepisów prawnokarnych możliwa jest: albo kumulatywna kwalifikacja prawna czynu uwzględniająca zbiegające się przepisy, albo też zredukowana - na podstawie odpowiedniej reguły wyłączającej wielość przepisów - ocena prawnokarna, i w związku z tym wyeliminowanie z kwalifikacji prawnej czynu niektórych zbiegających się przepisów - ocena prawnokarna, i w związku z tym wyeliminowanie z kwalifikacji prawnej czynu niektórych zbiegających się przepisów. W terminologii prawniczej pierwszy człon powyższej alternatywy nazywano: "rzeczywistym zbiegiem przepisów ustawy", natomiast drugi człon tej alternatywy określono: "pozornym zbiegiem przepisów ustawy". W związku z tym i nawiązując do przestawionego na wstępie pierwszego pytania, należy zaznaczyć, że ostatnio w doktrynie zwrócono uwagę na to, iż nazwy: "rzeczywisty" i "pozorny" zbieg przepisów ustawy są niewłaściwe i nieuzasadnione, gdyż w wypadku obu członów przedstawionej uprzednio alternatywy zbieg przepisów ustawy karnej jest rzeczywisty i opiera się na tej samej podstawie logicznej, tj. na istniejącym między zakresami przepisów stosunku krzyżowania się, poza którym w ramach jednego systemu prawa karnego nie może istnieć zbieg przepisów ustawy karnej. Okoliczność, że w określonych sytuacjach może dojść do redukcji wielości przepisów prawnokarnych w wyniku zastosowania odpowiedniej reguły wyłączającej wielość ocen, nie zmienia faktu, iż zbieg przepisów ustawy karnej rzeczywiście istnieje. Gdyby bowiem zbieg ten nie istniał, cała kwestia redukcji wielości ocen stałaby się bezprzedmitowa. Z tych względów należało pierwsze z przestawionych na wstępie pytań pozostawić bez odpowiedzi - tym bardziej że odpowiedź na to pytanie 8mająca zresztą bardziej teoretyczny niż praktyczny walor) będzie wynikać z rozważań dotyczących kwestii związanych z treścią drugiego pytania.2. Z istoty założeń kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu wynika, że kwalifikację tę należy stosować tylko wtedy, gdy okaże się, iż przepis, który zastosowano na skutek redukcji zbiegających się przepisów, jako formę prawnokarnej charakterystyki czynu, nie odzwierciedla całości kryminalnej zawartości czynu, lecz jedynie jej fragment. Natomiast podkreślić należy, że kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu nie należy stosować wówczas, gdy wszystkie istotne dla prawnokarnej oceny kryminalne składniki czynu objęte są już w całości zakresem jednego przepisu ustawy karnej i w związku z tym uwzględnienie w kwalifikacji prawnej czynu jeszcze innego przepisu stanowiłoby podwójną subsumpcję tego samego składnika czynu.W aspekcie tych ogólnych wskazań należy przeanalizować sytuację wynikającą z treści drugiego przytoczonego na wstępie pytania. Pytanie to w swej istocie dotyczy kwalifikacji prawnej czynu, polegającego na tym, że żołnierz pełniący służbę szczególną dopuszcza się w ujęciu przepisu art. 325 § 1 k.k. zagarnięcia mienia społecznego, które podlega jego ochronie z tytułu pełnienia służby szczególnej. W związku z tym podkreślić należy, że zadaniem niektórych służb szczególnych, tj. służb o uregulowanym toku ich pełnienia, jest również ochrona mienia wojskowego (por. np. przepis pkt 135 Regulaminu służby garnizonowej i wartowniczej Sił Zbrojnych PRL albo przepis pkt 219 Regulaminu służby wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL), co nakłada na żołnierza pełniącego tę służbę obowiązek ochrony tego mienia, a więc obowiązek niedopuszczenia do zamachu n a ochraniane mienie. Różne mogą być sposoby naruszenia przez żołnierza pełniącego służbę szczególną obowiązku ochrony mienia społecznego, jak również różne mogą być rodzaje szkody jako następstwa naruszenia obowiązku ochrony mienia społecznego. Jeżeli zatem czyn polega na tym, że żołnierz narusza omawiany obowiązek w ten sposób, iż zagarnia mienie społeczne, które obowiązany jest ochraniać z tytułu pełnienia służby szczególnej, to szkoda, będąca następstwem naruszenia w ten sposób tego obowiązku, a więc czynu określonego w art. 325 § 1 k.k., należy do kategorii takiej szkody, której żołnierz pełniący służbę szczególną jest - w myśl art. 325 § 2 k.k. - obowiązany zapobiec. Nie ulega wątpliwości, że omawiany czyn wyczerpuje znamiona określone zarówno w art. 325 § 2 k.k. (powstanie - w następstwie naruszenia obowiązku wynikającego z unormowania służby szczególnej - szkody, której ta służba miała zapobiec), jak i w art. 199 § 1 k.k. (zagarnięcie mienia społecznego). Zakresy obu powołanych przepisów tworzą wspólny zakres powstały ze znamion obu tych przepisów, a zatem między zakresami tych przepisów istnieje logiczny stosunek krzyżowania się, przy czym istniejący na tle omawianego czynu zbieg art. 325 § 2 z art. 199 § 1 k.k. nie podlega redukcji.3. Na tle przedstawionej sytuacji faktycznej powstaje pytanie, czy w kwalifikacji prawnej omawianego czynu powinno uwzględnić się art. 200 § 1 k.k. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Wprawdzie art. 200 § 1 k.k. określa kwalifikowany typ przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego między innymi ze względu na odpowiedzialność podmiotu za ochronę tego mienia w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnią funkcją, jednakże ta szczególna właściwość podmiotu przestępstwa określonego w art. 200 § 1 k.k. nie jest równoznaczna z wynikającym z unormowania służby szczególnej obowiązkiem ochrony mienia społecznego (wojskowego) ze strony żołnierza pełniącego tę służbę. Określenia: "zajmowane stanowisko" i "pełniona funkcja" oznaczają taki stan, który w zakresie ochrony mienia społecznego na tle art. 200 § 1 k.k. znamionuje się koniecznością przedsięwzięcia przez podmiot w tym zakresie wielu czynności (np. odpowiednie przechowywanie mienia społecznego, jego konserwacja, zabezpieczenie przeciwpożarowe itp.), mających na celu niedopuszczenie do powstania szkody w sferze mienia społecznego. Natomiast wynikający z pełnienia służby szczególnej obowiązek ochrony mienia społecznego ogranicza się w zasadzie do zewnętrznej ochrony tego mienia. Tak więc pojęcie przewidzianej w art. 200 § 1 k.k. odpowiedzialności za ochronę mienia społecznego z tytułu pełnionej funkcji jest pojęciem szerszym w stosunku do pojęcia obowiązku ochrony mienia społecznego z tytułu pełnienia służby szczególnej, i w związku z tym czyn polegający na zagarnięciu mienia społecznego przez żołnierza pełniącego służbę szczególną nie wyczerpuje znamion określonych w art. 200 § 1 k.k. Z tego też względu art. 200 § 1 k.k. nie wchodzi w rachubę przy kwalifikacji prawnej omawianego czynu.4. Przedstawione rozwiązanie ulega zmianie w takiej sytuajci, gdy żołnierz, który zagarnia mienie społeczne, podlegające jego ochronie z tytułu pełnienia służby szczególnej, jest zarazem osobą zarządzającą tym mieniem społecznym albo odpowiedzialną za jego ochronę lub nadzór nad nim z tytułu zajmowanego stanowiska lub pełnionej funkcji. w takiej sytuacji omawiany czyn podlega kumulatywnej kwalifikacji prawnej z art. 200 § 1 i art. 325 § 1 k.k. W przedstawionej sytuacji nie ma zastosowania art. 199 § 1 k.k., gdyż między zakresami: tego przepisu i przepisu art. 200 § 1 k.k. nie zachodzi logiczny stosunek krzyżowania się, lecz stosunek wyłączania się, odpowiadający zasadzie specjalności. Nie ma również zastosowania w tej sytuacji art. 325 § 2 k.k. ze względu na to, że w wiążącej się z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną funkcją odpowiedzialności podmiotu za ochronę mienia społecznego (art. 200 § 1 k.k.) tkwi immanentnie obowiązek niedopuszczenia do powstania szkody w sferze mienia społecznego i w związku z tym szkoda, będąca następstwem przełamania tego obowiązku w postaci zagarnięcia mienia społecznego przez sprawcę przestępstwa określonego w art. 200 § 1 k.k., jest tą szkodą, której sprawca z tytułu zajmowanego stanowiska lub pełnionej funkcji powinien zapobiec. Tak więc w rezultacie zastosowania kwalifikacji prawnej czynu z art. 200 § 1 k.k. uwzględniony jest element szkody, o której traktuje art. 325 § 2 k.k., a zatem powołanie tego przepisu w kwalifikacji prawnej czynu byłoby zbędnym powtórzeniem tego, co wynika już z zastosowania art. 200 § 1 k.k. Natomiast w kwalifikacji prawnej omawianego czynu uzasadnione jest zastosowanie przepisu art. 325 § 1 k.k. w kumulatywnym zbiegu z art. 200 § 1 k.k. Pominięcie bowiem art. 325 § 1 k.k. w kwalifikacji prawnej omawianego czynu nie odzwierciedliłoby istotnego dla jego prawnej charakterystyki tego faktu, że sprawcą przestępstwa określonego w art. 200 § 1 k.k. był żołnierz, który naruszył wynikający z unormowania służby szczególnej obowiązek ochrony mienia społecznego.5. W związku z treścią przedstawionych na wstępie pytań rozważyć należy ponadto kwestię zastosowania art. 208 k.k. w kwalifikacji prawnej czynu. Przede wszystkim podkreślić należy, że jeżeli konkretny czyn stanowi popełnioną w sposób szczególnie zuchwały lub z włamaniem kradzież mienia społecznego, a więc jeżeli czyn wyczerpuje w tym wypadku znamiona przestępstwa określonego w szczególnym przepisie - art. 208 k.k., to jednocześnie czyn ten (ze względu na to, że pojęcie zagarnięcia mienia społecznego obejmuje w myśl art. 120 § 8 k.k. również kradzież tego mienia) nie może wykazywać znamion przestępstwa określonego w art. 199 § 1 k.k., gdyż przepisy te wyłączają się, a nie krzyżują, i wobec tego zbieg tych przepisów nie jest możliwy. Z tego też względu czyn żołnierza, który w sposób szczególnie zuchwały lub w drodze włamania dopuszcza się kradzieży mienia społecznego podlegającego jego ochronie z tytułu pełnienia służby szczególnej, powinien być zakwalifikowany kumulatywnie z przepisów art. 325 § 2 i art. 208 k.k.6. Natomiast ze względu na szczególne właściwości podmiotu określonego w art. 200 § 1 k.k. zachodzi logiczny stosunek krzyżowania się pomiędzy zakresami tego przepisu i przepisu art. 208 k.k., a zatem istnieje zbieg tych przepisów, przy czym żadna z reguł wyłączających wielość ocen prawnokarnych nie ma w tym wypadku zastosowania. W związku z tym czyn polegający na tym, że żołnierz, o szczególnych właściwościach podmiotu określonego w art. 200 § 1 k.k., dopuszcza się w sposób opisany w art. 208 k.k. kradzieży mienia społecznego, podlegającego ponadto jego ochronie z tytułu pełnienia służby szczególnej, należy kwalifikować kumulatywnie z przepisów art. 200 § 1, art. 208 i 325 § 1 k.k. W świetle przedstawionych wywodów należało na tle przytoczonych uprzednio pytań udzielić odpowiedzi na wstępie sformułowanych.